===@med===

Nîvberteka parastinê

2012-02-02T09:22:00.002+02:00

Yekşema borî (29.01.2012) li Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn paneleke bi sernavê “Romana Kurdî” hate sazkirin. Dema ez berev navenda çandê ve diçûm, min digot tenê dê çend nivîskar û çend xwendevanên dilsoz dê li holê amade bin. Lê dema ez çûm hola panelê, min dît ku hejmareke baş ya mirovan beşdarî vê panela bi kurdî bûbûn.

Min li derdorê nihêrt ka giregirên siyasî an jî şaredar maredar jî hatine an na. Lê ne giregirên siyasî hebûn, ne jî şaredar maredar. Ev ne rexneyek e li wan. Sedema vê nihêrtina min ew bû ku bernameyeke bi kurdî bêxwedî nemabû û ev ji bo Amedê tiştekî seyr bû. Lewre ev bajar bûye şahid ku panela giregirên wêjeya kurdî jî bêxwedî maye.

Panela navborî têra xwe xurt bû. Tûrên birêz Muhsîn Osman û birêz Lokman Ayebe -ku panelîst ew bûn- têra xwe tije bû. Bi armanca ku yên nehatine panelê li nehatina xwe poşman bibin, ez behsa axaftinên her du panelîstan nakim. Lê tenê vê bibêjim; dema di beşa pirs û bersivan de yekî got “li gel ku ev der navendeke çandê ye, em dibînin li virê axaftinên navxweyî bi tirkî ne” moderatorê panelê birêz Serwet Denîz -ku xebatkarekî Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn e û têkoşerekî zimanê kurdî ye- nîvbertekeke parastinê da.

Bêguman li vî bajarî yek ji wan kesên ku ji jiyana ne bi kurdî aciz in, birêz Serwer Denîz e. Lê wê nîvberteka wî ya ji bo parastinê, hestê parastinê yê hin nivîskarên kurd ên zarokên wan bi kurdî nizanin anî bîra min.

Baştirîn kanala televîzyonê ya bi kurdî

Beriya demekê (hê ROJ TV li ser peyka Eutelsatê weşana xwe dikir) min li ser Facebookê anketek çêkir ka “Baştirîn kanala televîzyonê ya bi kurdî kîjan e?” Xwedê ji wan razî, 193 kes beşdarî vê anketê bûn. Kesên ku beşdarî anketê bûn, bi piranî kurdên bakurî bûn. Min tenê kanala ku min deng dayê diyar kir; her kes dikaribû navê kanalekê li lîsteyê dirêj bike û dikaribû deng bide gelek kanalan.

Bêguman em nikarin li gorî encama vê anketê başî û nebaşiya kanalên kurdî binirxînin, lê bi raya min, 193 ji bo anketekê hejmareke baş e û hêja ye ku encama wê li ber çavan bê girtin.

Encama wê anketê li jêrê diweşînim û hêvî dikim ku televîzyonên kurdî ji barê li ser milên xwe haydar bin û li gorî vê weşana xwe bikin.

Encama Anketê

Roj TV 64, Kurd1 54, MMC 17, Kurdistan TV 17, Newroz TV 10, Korek 9, KNNC 6,VÎN TV 4, Zagros TV 2, Tisk TV 2, Kurdsat 2, Dunya TV 2, TRT6 2, Ronahi TV 1, NRT 1

"Çima tu ne wekî min î?"

2012-01-28T22:43:00.001+02:00

Rengên Amedê

14ê vê mehê li Galeriya Amedê ya li Sumerparkê pêşangeheke bi navê “Gelên Winda yên Amedê” hebû. Pêşangeh ji wêneyên kevn pêk dihat... wêneyên ku di demên dawî yên dewleta Osmanî de li Amedê hatine kişandin.

Di wan wêneyan de rengên Amedê yên resen hebûn. Di wêneyekî de minareya mizgeftekê û naqosa dêrekê di heman çarçoveyê de bûn. Di wêneyekî din de, kurdekî misilman, kurdekî êzîdî û ermeniyek li kêleka hev bûn.

Pêkvejiyana li Ameda kevn ku di wan wêneyan de xuya dibû, bajarê Hewlêrê anî ber çavên min. Li Hewlêrê bi pirnaî kurd dijîn, lê li gel kurdan, asûrî, keldanî, tirkmen û hindek ereb dijîn. Li seriyekî cadeya Şoreşê mizgefta mezin heye û li seriyê din jî dêreke mezin heye. Di navbera wan de jî dezgeyeke tirkmenan. Kes ji kesî re nabêje “çima tu ne wekî min î?” Her kes bawerî bi Xwedayê xwe tîne û kes zimanê kesî qedexde nake.

Wekî di wêneyan de xuya dibe, demekê li Amedê jî rewş wisa bû.

Lê piştî ku êzîdî, ermenî, asûrî, keldanî û cihûyên nişteciyên Amedê* ji Amedê çûn/reviyan/hatin kuştin/hatin derxistin, rewş li vê derê jî guherî.

Xûyê tirk û farisan

Xûyekî tirk û farisan heye ku gelekî dişibe hev. Ev her du milet dema hêzê bi dest dixin, hez dikin her kesî bişibînin xwe. Piştî têkçûna Osmanî, Tirkiyeyê berê xwe da asoyeke “modern” û ji bo gihîştina wê armancê pêşî hemû dezgeyên îslamî (medrese, teke û li hin deveran mizgeft) dane girtin, cil û bergên “nemodern” qedexe kirin û kumên “modern” ferz kirin. Wekî tê qalkirin, beriya Şoreşa Îslamî li Îranê jî rewş kêm-zêde wisa bû, lê piştî şoreşê hema bêje hemû tiştên qedexe serbest bûn û tiştên serbest jî qedexe bûn.

Wekî ji kirinên dewlet û hikûmeta tirk diyar e, li Tirkiyeyê jî pêvajoyeke wisa heye ku reş û spî, serbest û qedexe ciyê xwe biguherînin.

Serboriyeke sosyalîstane

Dema ku min li Elezîzê zanîngeh dixwend, komeke me ya xwendekarên welatparêz hebû. Rojekê tirkên faşîst li tirkên çepgir -ku di kovar û weşanên xwe de hezar çêr û sixêf li kurdan dikirin- xistibû û tirkên çepgir hawara xwe anîbû cem me. Çepgiran xeber şandibû û dixwestin ji bo sazkirina platformeke çepgir em civînekê saz bikin. Bi kurtebirî, ez û hevalekî din çûne wê civînê û me got “hûn xwe bi xwe ne”. Civîn li partiya Emepê bû. Li wê derê ez li ser gotina çepgirekî hêrs bûbûm. Çepgiro, li ser lêdana wan çepgirên din digot “ew (ango faşîst) mafdar in ku li çepgiran xistine. Piştî şoreşê îca em ê wisa li wan bikin”.

Bi kurtî, mesele ev e; ka Elo zilmê dike ha Bedo. Heta ku derdê wan ev be û bibêjin “çima ew zilmê dikin û ne em?” halê wan jî, ji ber ku em di nava sînorekê de dijîn, halê me jî dê wisa be.

Têbiniyek: Hefteya borî di salvegera kuştina ermeniyê kurdistanî Hrant Dînk de li Stenbolê mirov bûn lehî û herikîn. Lê wekî Xecê Omerî di Faceê de gotî: “Roboskê jî digirî...”

Ey lehiya tirk, ermenî û kurdên “bixîret”, ji bo lehiyeke wisa ji bo kurdan jî biherike, herî kêm divê çend kurd bên qetilkirin?

* Li gorî serjimariya Osmanî ya sala 1914an nifûsa wîlayetê 619.825 bû; û 492.101 ji vê misilman bûn. Gelheya nemisilman jî di serjimariyê de wisa diyar bûbû: 55.890 Ermeniyên Gregoryen, 9.960 Ermeniyên Katolîk, 7.376 Protestan, 37.976 Suryanî, 5.994 Keldanî, 4.133 Suryaniyên Kevn, 2.085 Cihû, 1.822 Rûmên Ortodoks, 113 Rûmên Katolîk, 2.375 Êzîdî. (Ji têbiniyên wêneyên pêşangeha Li Ameda Kevn Dewlemendiya Çandî)

Rewş berev ku derê diçe?

2012-01-14T00:46:00.002+02:00

Min dixwest ku nivîsa xwe ya yekemîn a li ser NûKurdê li ser mijareke ku dilxweşî û kêfê dide binivîsim, an jî li ser mijareke teknîkî an jî zimanî. Lê di vê geremola ku operasyon û girtin li bin guhên hev dikevin de, tu mijareke din naşê gava xwe ji ya vê mijarê pêştir bavêje.
Nivîsandina li ser geşedanên demên dawî yên li Tirkiye û bakurê Kurdistanê diqewimin de wekî xuya dike ne hêsan e. Em di pêvajoyeke wisa de ne ku mirov hem nikare ji îro ve texmînekê teqez ji bo sibê bike, hem jî dikare bi hezaran texmîn û teoriyan li dû hev rêz bike.
Hema bi kurtî ez jî texmîna xwe ya li ser vê bibêjim û ji bo heta nivîseke din destê xwe ji vê mijarê bişom.
Bi raya min, di van salên destpêka sedsala 21emîn de li Tirkiyeya mîratxura dewleta Osmanî şoreşek pêk tê; şoreşeke îslamî. Şoreşeke ku dixwaze kula heştê û nizanim çend salan ji çavên "yên ne ji xwe" û yên jê re dibin asteng derxe.

Denktaş bi hawara dewletê ve hat
Di roja dawî ya hefteyê de li 16 bajarên Tirkiye û bakurê Kurdistanê polîsên tirk bi ser gelek mal û saziyan ve girt û heta kêliya ku nûçeya mirina serokomarê avakar ê Kibrisa tirkî Rauf Denktaş belav bû, nûçeyên li ser van operasyon û girtinan di çapemeniya tirk a înternetî de jî wekî rûdawa kêliya dawî cî digirt.
Lê piştî mirina Rauf Denktaş, rojeva wan guherî û di hemû nûçe û basan de mijar bû Denktaş. Ji ber ku dewlet piştî hemû operasyonên li dijî kurdan bi zîrekî rojevê diguherîne, hema ramaneke wisa mejiyê min mijûl kir: Gelo mirina Denktaşî plankirî bû?
Henek li aliyekê, ji bo dewletê kew li darê ket û Denktaş bi mirina xwe hawara wan ve hat û rojev guhert.

Mijara ku min dixwest binivîsim
Eger rojev ne operasyon û girtin bûna, min dixwest li ser Vegera Komên Winda yên Amedê binivîsanda, min dixwest çend agahiyên li ser êzîdiyên amedî, ermeniyên amedî, suryaniyên amedî, keldaniyên amedî û cihûyên amedî bi we re parve kiribûya.
Lê bila basa kom û gelên winda yên Amedê sozek be li ser vê rûpelê, û bila bibe deynê stûyê min.

Heta nivîseke din bimînin di xweşiyê de û ji jiyana kurdewar û xeyalkirina azadiyê bêpar nemînin.

Amed Çeko Jiyan
14.01.2012 - Amed

Pîlana kûr

2011-12-29T22:29:00.001+02:00

Bi 10 15 rojan beriya vê sersalê, dîsa tirsek kete dilê min. Ew tirsa ku her tim beriya rojên taybet, rojên cejn û şahiyan dikete dilê min, bi 10-15 rojan beriya vê sersalê dîsa xwe bi min da hesandin: li devereke welatê min dîsa dê zarokên welatê min bi hovane bên kuştin... Ji ber ku her tim dema cejna Qurbanê, cejna Remezanê an jî rojeke din a pîrozkirinê nêzîk dibû û zarokên welatê min dihatin qetilkirin... Her ku rojeke şahiyê nêzîk dibe, ev tirs dikeve dilê min.
Mixabin bi sê rojan beriya sersalê, bi sê rojan beriya pîrozbahiyên sersalê, bi sê rojan beriya pîrozbahiyên ku dê teqez bi nîv-şadî nîv-xemgînî pêk bihata, li Roboska Qilabana welatê min bi dehan xortên nûciwan hatin qetilkirin... Hin ji wan 12 salî bûn, hin 16 salî û hin jî 20 salî. Bê çek û rext bûn. Li gel ku bê çek û rext bûn jî, ceger nekiribûn ku "ew" herine wan; balafirên xwe yên şer şandibûn ser wan.
Difikirim: gelo eger hefteya pêşiya me ne sersal bûya, dîsa jî wan dê ev hovîtî bikira? Ya rast, ji bo kuştinê wan tu caran xwe li benda rojên taybet negirtiye. Lê dema rojên taybet nêzîk dibin teqez ew hovîtiyekê dikin, welatê min şîn digire; ew qetlîamekê dikin, welatê min li ser kuştiyên xwe digirî, ew xwîna xort û keçan dirijînin, welatê min rondikan dibarîne.
Loma bi 10-15 rojan beriya vê hovîtiya li Qilabanê, dîsa wê tirsê xwe berda dilê min. Û hê ji sersalê re 3 roj mayî, wan careke din nîşan da ku ew sondxwarî ne ku nehêlin welatê min tu caran -piçek bejî- bikene/dilşad bibe/kêfxwe bibe.
Ji min ve êdî tu guman tune ye ev pîlaneke stratejîk e û armanc ew e ku hemû rojên taybet û rojên şadiyê li kurdan bikin jehr da ku kurd rojeke xweş nebînin û derûniya kurdan têk here/têkçûyî bimîne.
Bêguman ev pîlaneke kirêt e. Lê dewleta ku ji roja ku ava bûye ve tunekirina kurdan ji xwe re kiriye armanc û ji bo pêkanîna vê armancê ji qeyranên aborî bigire heta kuştina general û serokomarên xwe, ji serbestberdana kanalên peykî yên pornografîk bigire heta qedexekirina rengên kesk û sor û zer, ji qedexekirina zimanê kurdî bigire heta pêşkêşkirina çavkaniyên xwezayî her tişt daye ber çavên xwe, bêguman dikare ji bo bigihîje vê armanca xwe her tiştî bike.

Qadeke nenas: Jêrhiş

2011-07-16T23:53:00.003+03:00

Ev demek e ku ez li xaniyekî kirê digerim. Ne ku xaniyê niha ez tê de me ne baş e, ji ber ku malbata min dê hefteya pêş were û xaniyê ez tê de li qata 6an a avahiyeke bê asansor e ez li xaniyekî din digerim.

Do êvarê nasekî me telefon kir û got wî ji bo min li semteke baş xaniyekî xweş bi kirêyeke erzan dîtiye. Wekî wî behsa xanî dikir, jixwe ez jî li xaniyeî wisa digeriyam.

Wê şevê, ez li ser vê nûçeyê ketime xewê. Destê sibê demjimêr li dora 5-5.30an (di xwendina vê de hûn bi dilê xwe ne: pênc û nîv, pênc û sî) ez ji xewê hişyar bûm. Beriya hişyar bim, min xewnek didît. Di xewna min de ez li malekê bûm -min ew mal kirê kiribû û lê dijiyam-, bi tenê bûm -hêvî dikim ev tenêtî zêde dewam neke- û li nava malê digeriyam. Odeyeke raxistî ku min deriyê wê girtibû û hîç lê nedimam hebû. Li nava odê hinekî geriyam, min ji pencereyê li derdorê nihêrt. Pencereya wê li hewşa xaniyê cîran dinêrt. Li ber xaniyê cîran hewşek hebû, axa hewşê ajotî bû û li hewşê dar jî hebûn. Wê kêliyê niqutî dilê min ku ez ê ji wê malê derkevim. Dema min berê xwe da pencereya aliyê rê, min dît ku klîmayek li qorziya odê bi navbera dîwarê aliyê mala cîran û dîwarê aliyê rê ve hilawîstî ye. Li ser dîwarê aliyê rê jî hin prîz hebûn. Bi hêviya ku yek ji van prîzan dê xanî veke, min prîza pêşî vekir, ronahiya odê vebû. Lê prîza din klîma vekir û ode hênik bû.

Wê kêliyê pêşnek hat. Dema çûme pêlekana ku mirov jê hildikişe nava xanî, min dît ku keçikeke sergirtî ku ji cilên wê diyar e xwendekara lîseyê ye bi pêlekanan hildikişiya. Min fêm kir ku bi gumana xanî bêxwedî û vala ye bi dostikê xwe re hatiye kêf û seyranê. Çawa min qîrek dayê, keçik bizdiya û reverev reviya. Piştr hew min dît li hemberî min xortek û bi 5-6 gavan li paş wî jî komek xort heye. Di destên xortê li hemberî min de du kêr hebûn. Xortê ku bi tirkî dipeyivî, ji min dixwest ku yek ji wna kêran bigirim. (Ew kêr çend dişibiyan kêra bavê min.) Lê min kêr negirt. Wî xortî gelekî israr dikir ku kêrê bigirim; lê çavên min geh li kêrên di destê wî de geh li koma li paş wî bû û li riyeke revê digeriyam.

Wê demê ji xewê hişyar bûm. Pêşî min tê dernexist ka li ku derê me. (Gelek caran ev tê serê min; dema diçim navçeya me, piraniya şeveqan ji bo ku zanibim ka li kîjan malê me li derdorê û li derve dinêrim. Wekî tê hişê min, cara pêşî dema 10 salî bûm û bi mêvanî çûbûm Sêrtê yurda birayê min ê mezin lê dimîne, wisa li min hatibû. Li wê yurdê gelekî aciz bûbûm. Her şeveq bi hêviya ku li malê me ji xewê hişyar dibûm, lê bi tirsa ku ne li malê me min nikarî/nedixwest çavên xwe vekim.) Erê, pêşî min tê dernexist ka li ku derê me. Ji raxistina odê jî ciyê ez lêdiyar nebû (beriya çend rojan min ev ode wekî odeya rûniştinê raxist û şevê jî li vê dimînim). Dema ku min ji pencereyê loi derdorç, avahiyên hember nihêrt, min tê derxist ku li vê mala ez dixwazim jê bar bikim im.

Piştî wê xewê pirsek bi min re çêbû; Gelo çima wî xortî xwestibû ku yek ji wan kêran bide min? Bêyî ku ev pirs mejiyê min biwestîne, min bersiva xwe da: Di qanûnan de madeya xweparastinê -ku jê re dibêjin nefsî mudafaa- heye. Eger min kêra ku wî dirêj dikir bigirta, wî yê kêra din di zikê min re rakiribûya.

Li ser vê xewê, careke din li tiştên ku jêrhiş dikare bike haydar bûm. Nexwe tiştên em jiyane, me dîtine û me xwendine bêyî daxwaza me li jêrhişa me tomar dibin û kêliyek tê û kitekitên wan derdikevin. Ev kitekit, mirov di xewê de be jî derdikevin. Bi ya min va ye ev e nivîskaran xurt dike. (Jixwe hin pispor ji tiştên mirov dinivîsin dikarin analîza derûniya mirovan bikin.)

Ji bo Mezlûmê me...

2011-07-09T15:30:00.002+03:00

Hevalo, nizanim ji mehan kîjan meh û ji demsalan kîjan demsal bû ku cara pêşî min ew çavên te yên di hêlînên xwe de mîna zeytûnên têrgoşt û bi zeyt reş dikirin û dibiriqîn dîtin. Awirên te ne li gorî wî çermê/kirasê te yê ku temenê te yê ciwan raberî ber çavan dikir bû; awirên te bi qasî awirên gerok û dinyadîtiyan bi kûrahiya can û giyanî ve diçûn û xwîna mirovan li te dikeland. Pilingo, divê tu dizanibî ku ew heza ji bo te ne ji bo wî temenê te yê ciwan bû; lê ji bo wê welatperwerî û zîrekiya te bû. Ew zîrekî û welatperwerî ji wan çavan xuya bû. Û wan çavan bi derdorê dida zanîn ku gelek tişt dîtine di wî temenê biçûk de. Çavên ku nîşan didan ne nezan in, bi fediyokiyeke ku rê nedida quretiyê çirûskên xwesteka ji bo zanîna zêdetir didan.

Wê roja ku qet ne girîng e ji rojan kîjan roj bû, temenê te 16 bû. Belkî jî hê nû ketibûyî 17ê xwe.

Kêm kes hene ku di wî temenî de bîra hin tiştan, bi taybetî jî bîra girîngiya zimanê zikmakî dibin. Di mijara kurdî de tu bi qasî Seydayê Cegerxwîn serhişk û bi qasî Celadet Bedirxan zîrek bûyî. Loma hemû kêliyên jiyana te bi kurdî bû. Jixwe te dijberiya bi pergal a li hemberî kurdî dîtibû û gotibû: “Dewlet astengî dernaxe pêşiya ciwanên kurd ên bi tirkî dipeyivin lê dema mijar kurdî be, ji bo astengkirinê tiştê jê tê dike”.

Delaliyê ber dilê welatparêzan, bi wê zîrekiya xwe di demeke kin de rastnivîsa kurdî jî fêr bûbûyî. Bi qasî nivîskarên ku bi salan e bi kurdî dinivîsin, belkî jî zêdetir, di rastnivîsa kurdî da şareza bûyî.

Wekî îro tê bîra min; rojekê hatî cem min, bi wan awirên fediyok ku wekî dixwestin bibêjin “ez hê nû rastnivîsa kurdî fêr bûm, loma belkî ne hedê min be”, te got, “ez pirtûka Serok werdigerînim”. Bêguman ev kar ji te dihat. Loma min ji te re got, “Pir baş e, lê heta pirtûkê bi temamî wernegerînî bila haya kesî jê çênebe”. Nizanim gelo te ew pirtûk bi temamî wergerand an na. Belkî rojekê ji nava tomarên komputerekê ew wergera te derkeve.

Em kurd gelekî seyr in, Mazlûm. Her kes ji heman tiştê re dibêje “Mazlûm” lê em ji tiştine din re dibêjin. Dema li devereke din ji kesekî re bibêjin “filankes pir Mazlûm e”, dilê xelkê pê dişewite, di ber xwe de dibêjin “wey rebeno Mazlûmo,”. Lê li cem me? Ji Kawayê Hemdem ve wateya “Mazlûm”ê di nav me de guherî; bû berxwedêrî û serhildêriya li hemberî zilmê, bû fedakarî û xebata ji bo gelî, bû çirûska ronahiya roja nû. Û niha jî bi keda te bû zîrekiya ciwan a ciwaniyê, bû dilêrî û pilingiya têkoşeriyê. Belkî ji ber vê zîrekiya te ya di temenê ciwan de, ji ber ku te bi zîrekiya xwe zilm li temenê ciwan dikir, min nav li te kiribû “Zalimo”.

Zalimo, zalimê temenê ciwan, bi mehan beriya şehadeta te, her ku em li derekê laqî ciwanekî zîrek dihatin an jî dema ku mijara sohbetên li nav dost û hevalan dibû zîrekiya di ciwaniyê de, me ji hev re “çend dişibe Mazlûmê me”. Tu zîrek bûyî bi qasî ku vê tarîtiya kurd tê de ronî bike.

Û em hevalên te, ne ji bo pesindanê lê ji bo ravekirina wesfên te dinivîsin. Ji ber ku dem xayîn e, her kesî û her tiştî di navbera çerxên xwe de dihêre, hûrhûrî dike û ji bîr û dilî dibe. Li ser vê cîhanê bêhejmar mirov jiyane, lê tenê yên navên wan li derekê hatine nivîsandin îro mane. Loma, ji bo ku çerxa dîrokê navê te jî nehêre, ji bo ku ew navê te ji Mazlûm Doxan girtiye bi nifşên nû bê fêrkirin, pêwîst bû ku tu bêtî nivîsandin.

Rojekê dema em li ser kar bûn, di nav hevalan de nûçeyek belav bû; gotin Mazlûmê me li Cizîrê hatiye girtin. Piştre me pê zanî ku te xwestiye di 17 saliya xwe de çiya bi çiya sînorî derbas bikî û tev li refên gerîlayan bibî. Dema ku tu ji Cizîrê vegeriyayî, di awirên te de fedîkariya ji ber serneketina di armancê de hebû. Piştî wê vegerê, te hê zêdetir xwe dabû pêşvebirina mejî. Di demên dawiyê ku em bi hev re bûn de te berê xwe dabû redaktoriyê jî. Bi qasî ku min bi hebûna xwe bawer dikir, min bi serkeftina te ya di hemû karan de jî bawer dikir.

Mehên ku di navbera me de sînor hebûn jî têkiliya me her dewam dikir. Rojekê te li buhayê wênekêşekî profesyonel dipirsî, rojeke din li riyeke derbaskirina sînorî. Wekî hemû caran, te armancek dida ber xwe lê di wê meşa ji bo gihîştina armancê de te karê li ber xwe bi awayê herî baş dikir. Her ku tu diketî înternetê û wêneyê te agahiya ketina te dida, dilê min ê ji bo sohbeteke bi dostekî re lê dida geş dibû. Bi silavdana navlêkirinên “Zalim” û “Kafir”, me sohbet geş dikir.

Rastiya dilê xwe bibêjim; min wisa hêvî û bawer dikir ku tu yê di çend deh salên pêş de bibî yek ji serkêşên vî gelî û bikevî hemû dilan. Lê birako, te sebir nekir û tu nebûyî serkêşekî vî gelê, lê di temenê 19 salî de tu bûyî lehengekî vî gelî û li ciyê herî xweş ê dilê me hemûyan de bi cî bûyî.

Di vê keleka germa havînê de ez li malê li odeya ku roj li dîwarê wê naxe û nasojîne li ber komputerê rûniştibûm û min nivîsek werdigerand. Ji nişkê ve bû zirezira telefonê. Yê bi telefonê digeriya Omer (Dilsoz) bû. Piştî pirsiyarkirina hal û wext, Omer got “te li nûçeyan temaşe kir?” Ev çend saet bûn min nivîsek werdigerand û navber nedabû ku li nûçeyan binêrim. Bi hêviya ku di rewşa parlamenterên girtî de geşedaneke baş çêbûbe, min got nûçeyê çi? Piştre min ji dengê wî fêm kir ku tiştekî ne baş qewimiye. Pêşî got, “Ew hevalê me.... Mazlûm....” Û dewam kir, “Li Dêrsimê şehîd bûye.” Wê kêliyê ez li ciyê xwe tevizîm, gotin di qirika min de ma, devê min ziwa bû û çavên min şil bûn. Bê xatirxwestin me telefon girt. Dema ku min malpera ajansê vekir, min wêneyê te yê li pêş alê dît. Simbêlê te yê ku bi zorê xwe li ser lêva te digirt delaliyekê dida te. Wê kêliyê, wekî kêliya pêşî ya hevnaskirina me, çavên te yên ku wekî zeytûnên têrgoşt û bi zeyt reş dikirin û dibiriqîn, wekî pîjeke sor di dilê min re rakiribin heta nava dilê min tesîr kir. Di van du salên dawiyê de min mirina bavê xwe dît, mirina bapîr û dapîra xwe dît, mirina hevalê xwe yê ku em di salên zanîngehê de di malekê bi hev re dijiyan dît û min mirina çîrokeke 12 salan bihîst. Lê birako, ya herî zêde bandor li min kir, ya herî zêde dilê min tevizand, ya rondik ji çavên min anî mirina te bû.

Ji wê roja min nûçeya te bihîst ve dema piştî bala min diçe ser tiştekî û xwe ji bîr dikim di nûçeyekê de an jî li ser rûpeleke înternetê wêneyê te dibînim li rastiya ez pê dizanim lê naxwazim qebûl bikim hay dibim; gelo Mazlûm şehîd ket an jî ev tenê xewnerojkek e?

Wê rojê dema li ser înternetê bûm hevalekî ku wêneyê te wekî wêneyê profîla xwe bi kar tîne kete înternetê. Ji nişkê ve min got qey tu yî hatiyî ser înternetê. Dema ku min kir ez silavekê bidime te, hê nû li rastiya dilsoj hay bûm.

Her ku li te difikirim, Mazlûm Doxan tê hişê min. Dizanim niha hûn li cem hev in. Hevalo, te agir berda dilê me hemûyan, lê dizanim te tenê kêfa Mazlûm Doxan anî. Lewre bi hatina te ew dizane sî salan piştî çalakiya wî, ciwanên ku wî nav daye wan wekî wî çargurçik in, wekî wî dilpola ne, wekî wî dilşêr û wekî wî awirbaz in.

Hê jî dema di TV û malperan de nûçeyên derbarê te de derbas dibin û wî wêneyê te nîşan didin, awirên te wekî wê kêliya min nûçe dît di dilê min de dikutin.

Wê kêliya ku min di wî wêneyî de tu li pêş alê dîtî, tenê pirsek bi min re çêbû; dema ku te ew wêne da kişandin, dema te ew wêneyê ku te dizanî heta tu bijî dê neyê weşandin da kişandin, di wî dilê te yê ciwan de çi hest hebûn? Wan awirên te yên dilsoj dixwest ji me re çi bibêje?

Dawetname 2

2011-07-03T21:32:00.000+03:00

Em ê malekê li malan zêde bikin,

malbatekê li malbatan zêde bikin,

dilê dost û hevalan xweş bikin,

yê neyar û xêrnexwazan reş bikin

Di hemû rojên xweş û rojên reş de çav li dost û nasan digerin. Xwedê tu carî roja me reş neke; di roja me ya herî xweş û geş de çavên me dê li we dost û nasan bigerin.

Di wê roja ku em ê ji bo jiyaneke nû bibêjin “Erê” de, em ê bi dîtina we kêfxweş û bextewar bibin.

NAVÊ ZAVA & NAVÊ BÛKÊ

Bavê Bûkê

......

Bavê Zava

...

Cî:

Dem:

Dawetname

2011-05-14T10:32:00.000+03:00

Her ku hevalekî min dizewice, ji min dixwazin ku ez ji wna re dawetnameyeke bi kurdî binivîsim. Ez carnan ji wan dipirsim ka gelo nikarin li ser înternetê dawetnameyên bi kurdî bibînin. Ez jî carekê li ser înternetê geriyam, lê min tenê dawetnameyeke kurdî dît. Mixabin.
Min jî biryar da ku hemû dawetnameyên ji niha û pê ve binivîsim, ez ê li ser înternetê biweşînim da ku her kes karibe jê sûdê wergire.
Ev dawetnameya yekemîn e ku ez diweşînim. Min ji bo daweta hevalê xwe yê ezîz Serdar -bi alîkariya Feqiyê Teyran- nivîsand.

Fesla bihar pîrozî ye
Bejna zirav nar û zî ye
Teyran hawar û gazî ye
Dîsa bi xêr bêtin bihar

Ji Fesla Biharê Cennetê, Feqiyê Teyran

Me biryar da ku em jiyana xwe bikin yek û bi hev re bigihîjin bihara cennetê. Em dixwazin ku hûn dost û hevalên me yên ezîz di vê roja me ya xweş de me tenê nehêlin û şahiya me bi beşdariya xwe geş bikin.
Em ê bi hatina we gelekî şa û bextewar bibin.

Serdar & NAVÊ BÛKÊ

Bavê Bûkê
......

Bavê Zava
....

Cî:....
Dem:...

Wêneyê Sermaseyê ji bo pêşbaziya Ubuntuyê ya Wêneyên Sermaseyan

2010-10-17T03:29:00.000+03:00

Wêneyê Sermaseyê ji bo pêşbaziya Ubuntuyê ya Wêneyên Sermaseyan

Afîş ji bo Kupaya Cîhanê ya 2010'an

2010-06-15T21:53:00.003+03:00

Afîş ji bo Kupaya Cîhanê ya 2010'an

Ev warê şerê hegemonyayê

2010-03-18T10:56:00.006+02:00

Helbestvan û werger Kawa Nemir, ku bi gotineke di cî de ‘qiyametek pirtûk wergerandine, Hemû Soneyên William Shakespeare jî li pirtûkxaneya kurdî kire diyarî. Kawa Nemir ku îsal ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hêjayî Xelata Ziman a Feqî Huseyîn Sagniç hat dîtin, mizgînî da ku dê gelek berhemên kesên wekî James Joyce, William Blake, John Keats, Seamus Heaney û gelekên din bibin kurdî. Nemir ku girîngiya duristkirina nexşeriyeke neteweyî anî ziman, got “Kingê ku welatê min li şûna Ehmed Arif, Sezaî Karakoç û neviyên wan Uryanî, Xanî, Mela, Feqî, Siyehpoş, Nalî û Cegerxwîn, Goran, Peşêw, Rojen Barnas, Arjen Arî, Berken Bereh, Mehmed Ûzûn, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Hesenê Metê û navên nifşê Rewşenê bixwîne, em ê wê hingê bibînin bê qayîşkêşan çawa çêdibe.”

AMED ÇEKO JIYAN – ÇETÎN ALTÛN - AZADIYA WELAT

Helbestvan û werger Kawa Nemir, ku bi gotineke di cî de ‘qiyametek pirtûk wergerandine, Hemû Soneyên William Shakespeare jî li pirtûkxaneya kurdî kire diyarî. Kawa Nemir ku îsal ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hêjayî Xelata Ziman a Feqî Huseyîn Sagniç hat dîtin, mizgînî da ku dê gelek berhemên kesên wekî James Joyce, William Blake, John Keats, Seamus Heaney û gelekên din bibin kurdî. Nemir ku girîngiya duristkirina nexşeriyeke neteweyî anî ziman, got “Kingê ku welatê min li şûna Ehmed Arif, Sezaî Karakoç û neviyên wan Uryanî, Xanî, Mela, Feqî, Siyehpoş, Nalî û Cegerxwîn, Goran, Peşêw, Rojen Barnas, Arjen Arî, Berken Bereh, Mehmed Ûzûn, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Hesenê Metê û navên nifşê Rewşenê bixwîne, em ê wê hingê bibînin bê qayîşkêşan çawa çêdibe.”

AMED ÇEKO JIYAN – ÇETÎN ALTÛN - AZADIYA WELAT
Wergerandina hemû soneyan çi qas dem ajot?
Ne ku di nava van hemû salan re yekane karê min wergerandina soneyan bû, lê min 16 sal berê dest bi wergerandina hemû soneyan kir, min di ber re birrek deqên din wergerandine kurdî, lê pêvajoya wergerandina hemû soneyan 16 sal e.
Te hemû soneyên Shakespeare wergerandin kurdî. Gelo sedemeke taybet heye, ku te ji bo wergerandinê Shakespeare hilbijart?
Ez her dibêjim, ku Shakespeare ne kesê pêşîn e, wekî min jê berhem wergerandin, lê di nava navên mezin û girîng de yê pêşîn e min dest bi wergerandinê kir. Dîsa dibêjim, li gorî pîvana dijwariyê û giriftiyê, piştî Shakespeare nivîskarê ku beriya ku ez bimirim min dil heye tevî samana kurdî bikim nivîskarê îrlandî James Joyce û beriya hemû berhemên wî jî romana wî ya Ulysses e.
Lê pirs ew e, wekî çima beriya hemûyên mezin, Shakespeare û nexasim jî hemû soneyên wî. Zimanê kurdî hebûna min e; heke em ê behsa namûsê bikin, heke em ê behsa Kurdistanê bikin, heke em ê behsa ala xwe û nav û nîşana xwe bikin, ev hemû tên û li mijara zimên disekinin. Îcar, serêşiya min ew e, ka gelo ez ê çawa zar û zimên li vî zimanî bigerînim, ez ê çawa rê û delîveyên xwederbirranê firehtir bikim û ka riya vê yekê çi ye? Di vê yekê de, pişta min bi kelama kurdî, ango çi devkî çi jî nivîskî, bi kelepora min rast e, yek jî bi kelepora cîhanê, ango bi berhemên navên gerdûnî û bi alîkarî û desteka ku ez, heta ku ji min hat, wan bînim nava kurdî û ji wan werbigirim ji bo xêra geşedan û kulîlkvedana zimanê me. William Shakespeare, bi raya min, heke başebaş bi kurdî bikaribe bikelime û beşdarî qonaxa me ya nûjenbûnê bibe, dê bikaribe bibe yek ji mezintirîn sedemên bifirêketina vî zimanî. Ez behsa kûranî û firehiya zerengiya zimanê wî yê di berhemên wî de dikim.
Dibêjin zêr dizane, zor dizane, lê ez jî dibêjim, devê Shakespeareê kelamjor dizane. Lewma Shakespeare.

Wergerandina soneyên Shakespeareê ku di wêjeya cîhanê de xwedî ciyekî girîng e û bi sedan salan berê hatiye nivîsandin ji bo Wêjeya Kurdî çi îfade dike?
Yek; ev werger serfiraziya zimanê kurdî ye, ku rêzeke helbestên evînê yên bêhevta anî kir kurdî. Dudu; bi raya min, ev werger ê hêz û şiyaneke mezin bide wergêr û helbestkarên kurd ên ku piştî me bi van karan rabin. Sisê; zimanê kurdî bi peyaneke bi vî rengî li hemberî zimanine berra jî xurt dest pê dike hêz û şiyana xwe, tixûbên xwe diceribîne. Çar; Wêjeya Kurdî dest pê dike dibe wêjeyeke cîhanî, ku ev kelepora gerdûnî çi qasî were bi kurdî ji nû ve bê kelimandin, ew ê ew qasî ciyê nasnava xwe li ser dika cîhanê qewîn bike. Pênc; ev werger wergêrekî kurd ê Shakespeare diyarî koma wergêrên cîhanê yên Shakespeare dike. Ev jî ne tiştekî hindik e.
Gelo pîlan dikî di sibehrojê de lîstikên şanoyê yên Shakespeare jî, ku wekî lîstik bi gelek zimanan hatine lîstin, wergerînî kurmancî?
Jixwe ez ev ji panzdeh salan zêdetir e ji aliyekî ve jî lîstikên Shakespeare werdigerînim kurdî. Bo niha du lîstikên wî, Xewna Şeveke Havînê û Romeo û Juliet li ber çapê ne. Me wekî Weşanxaneya Lîsê biryar girtiye, wekî em salê bi kêmanî du an jî sê lîstikên Shakespeare çap bikin û sala bê jî, pîlan ew e em Macbeth, Hamlet û Othello diyarî kurmancî bikin. Bi vî awayî, pîlana min ew e ez heta şeş heft salan hemû lîstikên Shakespeare diyarî kurdî, zaravayê kurmancî bikim. Bo deh salên bê, karê min ê sereke dê ev be, wekî ez hemû kuliyata Shakespeare bikim malê kurdî.
Li Îngilistanê, ji bo têgihiştina berhemên Shakespeare perwerdehiya ‘Zimanê Shakespeare’ tê dayîn. Gelo zehmetiyên wergerandina wî ji bo kurmancî çi bûn?
Zehmetiya pêşîn ew bû, ku zimanekî me yê zerîf î letîf û delal heye, lê dagirkeran ew tepeser kiriye, nuansên wî, kûraniyên wî berî dane mirinê, qet nebe, dest pê bûye têne jibîrkirin. Hevoksazî, dengsazî û hêza derbirranê, çi ji ber êrîşkariya dereke, çi jî ji ber bişivana ku hêmana navxweyî ya gurrbûna êrîşan e û bi destê me kurdan êdî kiriye bibe saziya oto-asîmîlasyonê, di qonaxên nûjenbûnê de, teng bûye, bi vê jî nehatiye ser, mirina zimanekî hatiye elamkirin.
Ne bi tenê ji wergerandina berhemên Shakespeare, lê ji hemû karê wergerê yê ku min kiriye û dikim armanca min her ew bûye ez bi xebata xwe ya daxilî bernameyekê û rênexşeyekê vê qonaxa kuştinê ji nav bibim, bi alîkariya wergerê zimanê xwe rakim ser zîn. Lewma, ji nava 80 berhemên min ji îngilîzî wergerandî her yekê ez bi jinavbirina zehmetiyekê hisandim û wan dawiya dawî berê min da kelepora me bi xwe. Lewma jî, bi azmûna min ji qiyametek wergerên xwe wergirtî û bi gencîneya ji Xanî, Feqî û Mela bigirin heta Cegerxwîn, Evdila Goran, Arjen Arî û gelek navên din, bi zargotina me ya ku bi qasî ku hatiye berhevkirin min zimanekî wergerê durist kir.
Min di vê riyê de dêla xwe di gelek qulan de rût kiriye, lewma jî, hemû zehmetiyên vî warî bi tomerî bi ser min de bên jî, şûrê min ê şervaniya bêdawîtiyê ji kalanê xwe kişiyaye carekê. Zehmetî ne xema min in!
Dema ku mirov li rewşa kurmancî dinihêre, dibîne ku ji hêla hejmara pirtûkên ku têne çapkirin ve û ji hêla naveroka wan pirtûkan ve îro nikare bi gelek zimanan re bikeve qayîşkêşanê. Li gorî te, sedemên sereke yên lawazbûnê û astengiyên li ber geşbûnê çi ne?
Beriya her tiştî pêwîst e em kurd baş tê bigihîjin, heke em warê çandî wekî warê şerê hegemonyayê nebînin û li gorî wê yekê em rênexşeyeke neteweyî durist nekin, mixabin em ê çu caran di avakirina Kurdistana xwe, rizgarkirin, parastin û bipêşvebirina zimanê xwe, çanda xwe û wêjeya xwe de bi ser nekevin. Divê em ji destkeftinên cîranên xwe û cîhanê sûdê werbigirin, lê ji wê jî bêtir divê em xwe ji nîrê ziman, çand, wêje, huner û rabûn û rûniştina tirkan, ereban û farisan rizgar bikin, em xwe ji wan bişon. Kes ne birayê tu kesî ye û ne em birayên wan in, ne jî ew birayên me ne. Tiştê ku ew bi hemû şêweyan li ser me ferz dikin hegemonya ye, çi spî çi jî reş, dagirkerî ye û divê em di guhê gê de ranezin!
Doza me ya neteweyî heke ne zelal be, em ê ber bayê her kesî bikevin. Çareseriya pirsa ku hûn dikin; pêşî pirsa navê welatê me ye, Kurdistan e; paşê, bê tirs û guman û bê bazarkirin parastina hemû mafên me yên rewa ye; paşê, qaşo tiştekî biçûk tê zanîn, lê gelekî mezin e, jinavbirina serxweşiya ku kesên mîna Ehmed Arif, Sezaî Karakoç û neviyên wan didin me. Kingê ku welatê min li şûna wan navan Uryanî, Xanî, Mela, Feqî, Siyehpoş, Nalî, Cegerxwîn, Goran, Peşêw, Rojen Barnas, Arjen Arî, Berken Bereh, Mehmed Ûzûn, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Hesenê Metê û navên nifşê Rewşenê bixwîne, em ê wê hingê bibînin bê qayîşkêşan çawa çêdibe.

Ji bo bipêşdebirina Wêjeya Kurmancî, gelo çi bar dikeve ser milê weşangeran, sazî û dezgehên çandî û siyasetmedarên kurd?
Weşangerên kurd divê girîngî û pûteyê bidin karê edîtoriyê. Divê hay ji rê û rêbazên weşangeriya gerdûnî hebin. Weşangerî ne beqalî ye, ne jî dikandarî ye. Ew dizanin ez çi dibêjim.
Sazî û dezgehên me yên çandî û siyasetmedarên kurd?! Bi tenê gotineke min ji van canik û camêrên me yên delal re heye. Ez heyretzede me. Hûn çi ji van dizên esilkurd ên ku hunermendiya wan kenê miriyan tîne, gelo hûn bi banga xwe ve çi ji van kurmên darê yên wekî Yılmaz Erdoğan, Bejan Matur, Îbo, Mehsûm û keriyê bêkêran hêvî dikin? Qey ji ber vê bêxemî û nizanim çiyê we nîn e, ku qiyametek nivîskar, helbestkar, hunermend û rewşenbîrên kurd î xemxur li gelek deveran perîşan bûne? Ez ku îro gotina xwe ya rast texsîr bikim, ez ê xwe bixapînim. Ez naxwazim xwe bixapînim.
Ji bo ku di sibehrojê de pêk bînî, li pêşiya te, bi vî rengî çi kar hene gelo?
Weku min got, wergerandina hemû berhemên Shakespeare karekî min ê berdewam e. Ya duduyan; min beşin jê ceribandine, lê ez ê êdî hêdî hêdî dest bi wergerandina Ulyssesa James Joyce bikim. Ya sisiyan; hemû wergerên xwe didim hev, çap bibin jî nebin jî, ez wan amadeyî çapê dikim, navên mîna William Blake, John Keats, Shelley, Coleridge, Sylvia Plath, Anne Sexton, Emily Dickinson, H. D. Amy Lowell, Langston Hughes, Carl Sandburg, Stephen Crane, Robert Creeley, Stevie Smith, Seamus Heaney û gelekên din. Wekî din jî, ez hemû berhemên Oscar Wilde jî werdigerînim, ji wan romana Wêneyê Dorian Gray û tibabek çîrokên wî ji zû ve amade ne. Xebatên min ên têkildarî edîtoriya Rêza Klasîkên Cîhanê û edîtoriya rêzine din a Weşanxaneya Lîsê berdewam in.
Kar gelek e; divê em bixebitin, divê em bixebitin…
Ji bo kurdî werger jêneger e!
Ji bo kurmancî, ku bi sedan salan nivîsandin li hêlekê, axaftina bi wî zimanî jî hatiye qedexekirin, girîngiya wergerê, bi taybetî girîngiya wergerandina klasîkan çi ye?
Kurt û bi kurmancî; ne ji wergerê be, em ê çu caran nikaribin devê şikefta gencîneya xwe û kelepora xwe vekin. Ne ji wergerê be, ne em ê bikaribin Xanî û gewreyên xwe baş nas bikin, ne jî em ê bikaribin wan bi cîhanê bidin naskirin. Ne jî wergera klasîkên cîhanê be, romannûs, çîroknûs û helbestkarên me dê ji xwe re qewlikan bibêjin. Ne ji wergerandina deqên teorîk û şanoyê be, ne wê rexnegirên kurd rabin, ne jî wê şanoya kurdan, sînemaya kurdan, zanista kurdan, felsefeya kurdan bê damezirandin. Me dest pê kiriye em sed romannûs û çîroknûsên mezin ên cîhanê, berhemên navên wekî Shakespeare, Faulkner, Marqueze, Kafka, Yaşar Kemal, Oscar Wilde, Daniel Defoe, Charles Dickens, William Saroyan û êd. werdigerînine kurdî. Bila ev hemû çap bibin, di nava pênc an jî deh salan re ji aliyê girseyan ve bêne xwendin, em paşê rûnên careke din bipeyivin. Em ê wê hingê bibînin kî berx e, kî beran e, em ê bibînin çi ka kê heta niha dara derewan av daye.

http://welat.org/haber_detay.php?haber_id=71044&Grup=DOSYA

Çîrokeke Zivistanê cemedan dihelîne

2010-03-14T10:39:00.010+02:00

AMED ÇEKO JIYAN
Lîstika muzîkal a Haldun Dormen Çîrokeke Zivistanê, ku berê bi tirkî hatiye lîstin û wekî fîlm jî hatiye çêkirin, ji hêla Mem Mîrxan, Lal Laleş û Mîran Janbar ve li kurdî hatiye wergerandin û şanogerên serkeftî yên Şanoya Bajar a Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê (DBŞT) lîstik derdixe ser dikê. Lîstika ku 26’ê sibatê cara yekemîn derkete ser dikê, hê jî eleqeyeke nedîtî dibîne. Di hefteya sêyemîn de jî şanogeha Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê têrî hezkiriyên şanoyê nekir. Bilêtên Çîrokeke Zivistanê tune diçin. Lîstik hefteyê du rojan tê listîn. Hejmara kesên lîstik temaşe kiriye ji 2 hezar û 200’î derbas bû.
Çîroka lîstika ‘Çîrokeke Zivistanê wiha ye: Qeymeqamê nû yê nahiyeyê ji ber ku berf bariye nikare bê. Lê ev nahiye cihê mirovên sextekar, kedxwar, îstîfkar û sûkereşkaran e. Hemû welatiyên ku ji ber sextekar û îstîfkaran bêzar bûne, bi kelecan û mereqê li benda qeymeqamê nû ne. Rojekê du kes tên bajar û Çawişê Dîn wan bi bajariyan wekî qeymeqamê nû û cîgirê wî dide nasîn. Ev du kesên ku wekî qeymeqam û cîgirê wî dest bi kar dikin, hewl didin ku hê berf neheliyaye, gel ji destê kedxuran rizgar bikin... Piştî ku berf dihele, rastî derdikeve holê.
Me got ev lîstik berê bi tirkî wekî fîlm hatibû çêkirin. Di wî fîlmî de Qeymeqamê Dîn ango serleheng Kemal Sunalê ku wekî Înek Şaban (Şabanê Çêlek) dihat naskirin bû.
Lîstikvanên DBŞT’ê ku berê jî gelek lîstikên hêja derxistine ser dikê û heqê lîstikan danê, di vê lîstikê de jî performanseke hêja nîşan didin. Ji hêla gelek koman ve gelek lîstik bi kurdî hatine ser dikê. Lê rexneya herî zêde derdiket pêş ew bû ku ‘her lîstikvanek bi devoka gundê xwe dipeyive’. Lîstikvanên DBŞT’ê jî di gelek lîstikên xwe yên ku berê derxistibûn ser dikê de di heman kêmasiyê de bûn. Lê di çend lîstikên dawî û di vê lîstikê de jî, lîstikvan êdî bi kurdiyeke standard dipeyivin.
Lîstikvanekî sînemaya tirkî ku niha navê wî nayê hişê min, li hemberî rexneyên wekî ‘Li Yeşîlçamê fîlmên hêja nehatine çêkirin’ digot ‘me qet tiştekî baş nekiribe jî, me ev gel fêrî axaftinê kir.’ Ji ber vê hêla şano û sînemayê ku ji dibistan û televîzyonan bêtir bandorê li ser gel dikin, pêkan e ku di nava civakê de kurdiyeke standard bê bicîkirin. Wisa xuya ye ku lîstikvanên DBŞT’ê bi kurdiya xwe ya ber bi standardbûnê ve, dê hê bêtir bên temaşekirin.

Digel ku pêşandana lîstikê beriya mehekê dest pê kir jî, eger mirov hefteyek berê bilêtên xwe veneqetînin, du-sê rojan beriya lîstikê nikarin ji bo lîstikê bilêtan peyda bikin. Ev eleqeya germ a nedîtî ger ji Haldun Dormen ger jî ji Kemal Sunal diqewime, rasterast vediguhere eleqeya ji bo şanoyeke kurdî. Bi vê hincetê jî, şanogerên kurdî li hemberî eleqeyeke wisa nîşan didin ka dikarin çiqasî serkeftî bin.
Di vê rewşa ku di her warî de li hemberî bêeleqebûna ji bo berhemên bi kurdî gazinc tên kirin, ev lîstik dikare bibe derfet ku berhemên kurdî jî ji niha pê ve eleqeyeke germ bibînin û ev eleqeya germ cemedên ji hêla dagirkerên Kurdistanê ve bi polîtîkayên asîmîlasyonîst di navbera kurdî û kurdan de hatine çêkirin, bihelîne.

http://welat.org/haber_detay.php?haber_id=70868

Li ser înternetê gera kurdewar

2010-03-07T10:41:00.003+02:00

Amed ÇEKO JIYAN - AMED

Mozilla Firefox ku wekî gerokeke (browser) çavkaniya vekirî û nivîsbariya azad derketiye bazarê, ji roja hatiye belavkirin heta niha, di nav bikarhênerên înternetê de bi lezgînî belav dibe. Mozilla Firefox ku pêşî bi ramanên Çavkaniya Vekirî bû reqîbê Internet Explorera (IE) Microsoftê, piştî ku li gelek zimanan hate wergerandin textê IE'yê hejand.
Beriya Mozilla Firefoxê, digel ku hin gerokên din hebûn jî, em dikarin bêjin ku gera li ser înternetê di bin tekela Înternet Explorera Microsoftê de bû. Microsoftê gelek salan, ji bo ku bikarhênerên kompîturê bi xwe ve girêbide geroka IE'yê tenê ji bo Windowê çêdikir û ji ber vê jî, Înternet Explorer wekî sembola înternetê dihate nasîn.

TEXTÊ IE'Ê HEJAND
Lê ev tekel û desthilatdariya dêwa kapîtalîst Microsoftê pir neajot. Dema ku cara yekemîn Mozilla jî kete bazara înternetê, tu kesî texmîn nedikir ku dê li hemberî vê dêwa kapîtalîst reqîbeke xurt derkeve. Lê digel her tiştî, ji ber hin kêmasiyên teknîkî, Mozillayê nekarî li hemberî IE'yê derkeve pêş. Li ser vê jî, ji hêla Mozillayê ve Mozilla Firefox bi lîsansa GPL (General Public License – Lîsansa Giştî ya Mecaweriyê) kete bazarê. Ji roja ku GPL hatiye avakirin ve, ji bo dêwa tekel a kapîtalîst Microsoftê bûye tirsa herî mezin. Bername û pergalên ku di bin lîsansa GPL'ê de ne, bi tu awayî nayên firotin seba wisa tê qebûlkirin ku zanîn ne malê tu kesî ye; zanîn bi hezaran salan bi keda bi hezaran kesan bi pêş ketiye. Dema ku bernameyek bi lîsansa GPL'ê tê belavkirin, ji her derên cîhanê mirov dikarin heta kodên wê, wê binirxînin û eger hebe kêmasiyên wê temam dikin û çewtiyên wê serast dikin. Ji ber vê xebata komunal, bernameyên GPL'ê wekî berhem û hilberînên cemaweriyê tên qebûlkirin û bi vê şêweya xebatê, bername û pergalên herî baş yên bi lîsansa GPL'ê ne.

ZANÎN MALÊ GEL E
Mozilla Firefox jî di bin lîsansa GPL'ê de kete bazara înternetê û ji ber vê taybetmendiya xwe, di demeke kin de belav bû û textê IE'yê hejiya.
Mozilla Firefox ku ji hêla Koma PCKurdNet'ê ve tê wergerandin, ji mêj ve xizmetê bi kurdî jî dide. Ligel vê azadiya ku Mozilla Firefox ji bo hemû zimanan pêşkêş dike, bi taybetmendiyên xwe yên astenkirina malperên êrîşkar û hwd. wekî geroka herî ewle; bi navrû, dirb û pêşekên xwe yên xweşik wekî geroka herî xweşik; bi vekirina hilpekînan, paqijkirina daneyên taybet û tomarkirina bijareyan wekî geroka herî bikêrhatî û bi leza xwe jî wekî geroka herî lezgîn tê nasîn.
Mozilla Firefox di her guhertoya xwe de tiştekî nû li xwe zêde dike û di warê gera li ser înternetê de derfetên bêhempa pêşkêşî bikarhênerên înternetê dike. Taybetmendiya dawî ya Firefoxê, 'Personas' e. Personas ew taybetmendî ye ku bikarhênerên înternetê dikarin dirb û navrûyê geroka xwe li gorî dilê xwe biguherînin. Firefox ku ji mêj ve bi kurdî jî tê belavkirin, bi personasan navrûyên kurdewar jî pêşkêş dike û zêdetir dibe kurdewar.

GERA KURDEWAR
Bi personasên der barê Azadiya Welat, Xaltîka Eyşo, Koma Pckurd, Ubuntuya Kurdî, Egîd, Mazlum Dogan, KCK û gelek hêmayên din ên kurdewar hatine amadekirin, ligel zimanê Firefoxê, navrûyê wê jî bi reng û hêmayên kurdewar xemilî. Yên dixwazin bi van navrûyên kurdewar bikevin înternetê, dikarin bikevin malperên www.pckurd.net û www.mozilla.com/kuyê.

Teknolojî û kurdî

2010-03-05T13:50:00.001+02:00

AMED ÇEKO JIYAN

Serdema ku em niha tê de dijîn, serdema teknolojiyê ye. Bi saya pêşketina teknolojiyê gelek karên ku gelek hêz û lêçûn dixwestin bi hêsanî pêk tên. Ev hêla erênî ya teknolojiyê ye.
Eger em dibêjin ‘hêla erênî ya teknolojiyê’ nexwe ‘hêla neyînî ya teknolojiyê’ jî heye. Teknolojî jî wekî ‘zanîn’ê eger li dijî berjewendiyên mirovahiyê bê bikaranîn, ne baş e. Di cîhana îro de, teknolojî herî zêde di bin desthilatdariya artêşan de ye. Gelek hilberînên ku niha ji bo bikaranîna mirovan ketine bazarê -ji miqilkên teflon bigire heta projeksiyon û înternetê- pêşî ji bo xizmeta leşkeriyê hatine dahênan û piştre ketine bazara mirovan.
Eger em ji bo me kurdan mijarê bigirin dest, em dikarin ji xwe re qala El Cezîrî bikin ku ji hêla hemû cîhanê ve wekî yekemîn kesê li ser robotan xebitiye tê qebûlkirin û xwe pê bipesinînin her wekî em rewşa wêje û weşangeriya kurdî ya îroyîn nabînin û timî qala Xanî, Cizîrî, Baba Tahir û hwd. dikin. Lê ji bo ku em rastiyê bibînin divê em li rewşa xwe ya îro binêrin.
Ji bo bandorên teknolojiyê yên li ser kurdan û kurdî, em ji televîzyonê ku yek ji amûrên teknolojiyê yên herî berbelav e dest pê bikin û piştre kompîtur û înternet û pê re pê re em dikarin heta amûrên din ên ragihandinê herin.
Televîzyon bi nûçe, bernameyên nîqaşan, fîlm, belgefîlm û gelek bernameyên cuda yên ji bo mezin û biçûkan amûreke gelekî hêja ye ji bo mirovan. Lê dema em ji bo me kurdan nêzî mijarê bibin, rewş ji erêniyê vediguhere neyîniyê. Televîzyon li bajarên bakurê Kurdistanê piştî salên 80’yî belav bû û niha hema bêje di her malekê de televîzyon heye. Televîzyona ku diviya civakê ‘bi pêş ve’ bibe, bûye amûra herî bi hêz a asîmîlekirina kurdan. Asîmîlasyona ji avabûna komarê heta salên 80’yî pêk hatî, bi qasî nîvê asîmîlasyona çend salên li dû hatina televîzyonê, pêk nehatiye. Jê wêdetir televîzyon bûye amûreke ku dijberiya kurdî û kurdayetiyê dixe dil û mejiyê kurdan.
Ev mînaka ji bo televîzyonê, ji bo dahênana herî pêşketî ango ji bo kompîtur -û înternetê jî lê ye. Dema em îro bala xwe didine ser înternetê, em dibînin ku cîhaneke nû ya nîgaşî li ser înternetê hatiye pê. Û her milet bi zimanê xwe di vê cîhanê de cih digire. Ango kompîtur û bername û tiştên din ên li ser înternetê bi zimanê xwe bi kar tînin. Ji bo wergerandin û çêkirina pergal û bernameyên kompîtur û înternetê, ji hêla dewlet, zanîngeh, sazî û komên gelek gelan ve budçe tê terxankirin. Lê mixabin em nikarin ji bo kurdî qala pêkanîna xebateke bi rêk û pêk bikin. - Tenê xabata Koma PCKurd heye lê ji ber ku bêxwedî maye, xebatên dikin nayên dîtin.- Ji ber vê jî, em mecbûr dimînin ku di vê cîhana nîgaşî de bi zimanên din cî bigirin.
Di cîhana komputergeriyê de herî zêde ji bo pergal û bernameyên Çavkaniya Azad ên bi lîsansa GPL (General Public License - Lîsansa Giştî ya Cemaweriyê) pere tê terxankirin. Lînux ku pergaleke gelekî pêşketî û bikêrhatî ye û xwedî lîsansa GPL’ê ye ji hêla gelek dewlet, şîrket û saziyan ve tê bikaranîn û destekirin. Hin ji wan ev in: Dewleta Federal a Brezîlyayê piştgiriyê dide Linuxê. Li dibistanên herêma Kerala a Hindistanê perwerdehî bi Linuxê tê dayîn. Artêşa Rûsyayê ji bo xwe, li ser bingeha Linuxê pergalek diafirîne û dê wê bi kar bîne. Her wiha Dewleta Çînê li hemû sazî û dezgehên dewletê bikaranîna Linuxê ferz dike. Wekî din, dewletên wekî Awisturya, Fransa, Almanya û gelek dewletên din ji bo ku bi temamî derbasî Linuxê bibin dest bi xebatan kirine. Jixwe gelek dewlet, wekî ku li Tirkiyeyê Artêş ji bo xwe Linux daye çêkirin û wê bi kar tîne, Linuxa xwe çêdikin û wê bi kar tînin.
Hema bêje tevahiya zanîngehên li ser rûyê cîhanê û şîrketên wekî Google, NASA,IBM, Yahoo, HP, Boeing, HSBC, CitiBank, Sony Ericsson, Nokia, Siemens, Samsung, Motorola, General Motors, Hyun, Oracle, EToys, Tübitak, Troll Tech Linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didin pêşdeçûna Linuxê. Ji bilî van dewlet, sazî û şîrketan, Windows bixwe jî li gelek saziyên xwe Linuxê bi kar tîne.
Gelek pergal û bernameyên GPL’ê ji hêla PCKurd.Netê ve hatine wergerandin. Bi qasî bernameyên ji bo Lînuxê, bernameyên ji bo Windowsê jî li kurdî hatine wergerandin. Digel ku lêçûna vî karî -karê kurdîkirina teknolojiyê- pir e û ji bo pêkanîna wî enerjiyeke mezin pêwîst e, çend ciwanên kurd bê piştgirî û destek, tenê bi dilxwazî vî karî didin meşandin. Lê dema em li encamê dinêrin, encam gelekî trajîk e. Wekî mînak: pergala Ubuntuyê ku bi xalên felsefeya xwe yên wekî ‘Divê nivîsbarî bêpere bin.
Amûrên nivîsbariyan divê ji bo zimanên zikmakî yên kesan bikêrhatî bin. Mirov divê ji bo pêdiviyên xwe di kesanekirina nivîsbariyan de bikaribin azad bin’ di nav pergalên Lînuxê de pergala herî bikêrhatî û pêşketî ye. Lê ev pergala digel gelek bernameyên ji bo înternet, ofîs, muzîk û vîdeoyê li kurdî hatiye wergerandin, tenê ji hêla hin kesan ve tê bikaranîn. Mînakeke din jî Mozilla Firefox e ku li seranserê cîhanê textê Înternet Explorera Microsoftê hejandiye. Ev bernameya ku geroka herî lezgîn û ewle ye digel gelek zimanan, ji mêj ve bi kurdî jî xizmetê dide. Lê li Tirkiyeyê hejmara bikarhênerên Firefoxa kurdî bi qasî hejmara bikarhênerên Firefoxa almanî û rûsî tune. (Ma ji dil jî li Tirkiyeyê hejmara alman û rûsan ji ya kurdan pirtir e?)
Sala borî, di hêla teknolojiya kurdî de sê tiştên hêja pêk hatin; telefona bi kurdî, kombiya bi kurdî û klavyeya bi kurdî.
Digel ku buhayê klavyeya kurdî ne giran e, mixabin ez hê jî li tu derê laqî kompîtureke ku klavyeya wê bi kurdî ye nehatime. Ji klavyeya kurdî zêdetir, telefon û kombiya kurdî ji bo ku kurdî careke din bikeve nava civakê, xebatên hêja ne. Asta bikaranîna kombiya kurdî nizanim lê ji bo telefona kurdî, dikarim bêjim ku têkçûneke mezin bû ji bo kurdî. Xebateke ku ji bo kurdî gelekî hêja bû, bi îflaskirina şîrketa ku telefonên kurdî difiroşe, têk çû.
Ji ber ku ev çend hebek karên ji bo kurdîkirina teknolojiyê bêxwedî man û têk çûn, êdî di vî warî de tu pêşketin xuya nake. Lê eger wekî seydayê Ehmedê Xanî gotî, bazar ne kesad bûya û xwediyên kurdî hebûna, ji menuyên televîzyonan û DVD playeran heta Ipodan û ekranên mîhengan ên makîneyên cilşo û firaqşoyan û pêlîstokên zarokan ên ku dipeyivin dibûn kurdî.
Ji bo meşandina karekî wisa bibandor lê ewqas jî hêsan, bi qasî jidilbûn û dilxwaziya kesên ku dê vî karî bikin, divê ev kar ji hêla kesên xwedî payeya biryardariyê ve hêja û birûmet bên dîtin. Nexwe, komek ciwanên dilxwaz dikarin rabin û di nava demekê de bêyî ku ji tu kesî û tu derê piştgiriyekê bistînin van karan hemû pêk bînin. Lê ji ber ku ew kes û ew kar dê bêxwedî û xudan bimînin, dê tu wateya vê kedê tune be.

Yek çawa dibe kurd?

2010-02-22T12:10:00.001+02:00

AMED ÇEKO JIYAN

Em dikarin vê sernavê wekî “yek çawa dibe tirk/alman/înglîz/ereb an jî gelekî din?” jî bixwînin. Lê ji ber ku em ê di mijara netewebûn an jî gelbûnê de bi taybetî qala kurdan bikin, çêtir e em bibêjin “yek çawa dibe kurd?”
Hêja ye ku em di serî de bêjin ku mirov endamê kîjan neteweyê dibe bila bibe, ji hêla rûmetê ve tu tişt lê zêde nabe an jî kêm nabe. Yanî kurdek ji tirkekî an jî îngilîzek ji kurdekî ne birûmetir e. Rûmeta mirovan ne li gorî neteweya wan, lê li gorî rêzgirtina ji bo nirxên mirovahiyê kêm dibe an jî zêde dibe.
Li gorî Makeqanûna Tirkiyeyê, 'Hemû kesên ku welatiyên Tirkiyeyê ne tirk in'. Gotineke din jî heye ku dibêje, 'Mirov xwe ji çi miletî bihesibinî, ji wî miletî ye'. Gelo bi 'hesibandin'ê an jî bi qanûnan neteweya mirovî diguhere? Teqez bersiva vê 'na' ye. Em bi meselokeke qerfî qala vê bikin:
Dibêjin rojekê zilamekî ku xwestiye nîşan bide ku misilmanî ji xiristiyaniyê çêtir e, dolabek gerandiye. Ev zilam çûye dêrê û ji wan re gotiye ku dixwaze bibe xiristiyan. Keşeyan zilam xistiye nava ava teqdîsê û gotine 'Tu misilman ketê, xiristiyan jê derketî' û bi vî awayî zilam bûye xiristiyan. Zilamê fêlbaz ku li ber çavên keşeyan êdî xiristiyan e, rojeke yekşemê çend kîlo masî dikire û diçe dêrê. Ji ber ku masî pir bêhn didin, keşe dixeyidin û dibêjin 'Ma tu nikaribûyî rojeke din masiyan bînî? Roja yekşemê ev der pir qerebalix dibe û nabe ku bêhna masiyan bikeve dêrê. Li ser vê, zilam diçe ber cihê teqdîsê û masiyan dixe nava avê û derdixe, di ber de jî dibêje, “Tu masî ketê mirîşk derketî.”
Bi gotina 'ez bûm kurd/tirk/îngilîz' an jî bi fermana 'tu bûyî kurd/tirk/îngilîz' neteweya mirovan naguhere.
Ku em werin ser mijarê; yek çawa dibe kurd, em dikarin bibêjin “Yê/ya ku pêşiyên wî/wê kurd in ew jî kurd e”. Lê gelo ev çiqas rast e?
Eger ku em vegerin kûrahiyên dîrokê, em ê bibînin ku pêşiyên kurdan soberî, lûwî, hûrî, mîtanî, gûtî, kardoxî, medî û komên din ên ku li Kurdistanê jiyane û zimanê wan ew ziman in ku kurdiyên îro (kurmancî, soranî, zazakî, goranî) jê tên. Hêja ye ku em li vir qala zimanê albanî -zimanê arnawitlixê- bikin ku ew ziman jî wekî kurdiyên îro, dikare di nava van koman de bê hesibandin.* (Jixwe li gorî lêkolînên li ser genetîkê, diyar bûye ku ji hêla genetîkê ve herî zêde albanî nêzî kurdan in.)
Li gel vê encamê, em dikarin gelê belûcî ku welatê wan di navbera Îran, Pakistan, Afganistanê de hatiye parçekirin û zimanê ku ew îro diaxivin wekî zaravayeke kurdî ye, li ber çavan bigirin. Her wiha belûcî jî wisa qebûl dikin ku 'medî' -wekî ku pêşiyên kurdan in- pêşiyên wan in jî.
An jî em berê xwe bidin bakurê Kurdistanê û kurdên ku di salên 40-50'yî de ketine ber çerxa asîmîlasyonê bigirin dest. Gelo îro ji nifşên ku ji wan kurdan mane rêjeya yên ku hê jî xwe kurd dihesibînin çi ye? Wekî din, Seîdê Nûrsî di sala 1909'an de di xweparastineke xwe de qala bîst hezar kurdên ku li Stenbolê dijîn dike. (Di sala 1901'an de nifûsa Stenbolê 942.900 bû. Lê di 1927'an de 680.857 bû. Sedema kêmbûna hejmarê ew e ku piştî damezirandina komarê gelek kesên 'nemisilman' ji Stenbolê koç kir.) Gelo îro ji nifşên ku ji wan bîst hezar kurdan mane rêjeya yên ku hê jî xwe kurd dihesibînin çi ye?
Nexwe em dikarin bibêjin pêkan e ku neteweya mirovan û neteweya pêşiyên wan ji hev cuda bin. Hêleke din heye ku di mijara netewebûnê de gelekî balkêş e. Li gorî lêkolîna Beşa Genetîkê ya Fakulteya Tibê ya Zanîngeha Stanford, li Tirkiyeyê rêjeya genan wiha ye.
J, gena ji bakurê Afrîkayê, Rojhilata Navîn û başûrê Ewropayê, ji sedî 33.8
R, gena ji Ewropayê, ji sedî 24
E, gena ji Afrîka û bakurê Ewropayê, ji sedî 11.4
G, gena ji Îran û Qafqasyayê, ji sedî 11
I, gena ji bakur û rojhilatê Ewropayê, ji sedî 5.2
L, gena ji Hindistanê, ji sedî 4.2
N, gena ji Sîbîrya û Fînlandiyayê, ji sedî 3.9
C, Q û O, genên ji Asyaya Navîn, ji sedî 3.0
K, gena ji Pakistanê, ji sedî 2.5
A, gena ji Afrîkayê, ji sedî 1
Ev encama lêkolînê ya li jorê, nayê wateya rêjeya gelên li Tirkiyeyê. Dibe ku bi mirovekî re ji van genan gelek gen hebin. Yanî dibe ku bi yekî re hem gena ji Rojhilata Navîn, hem ya ji Afrîkayê û hem jî ya ji Qafqasyayê hebe. Ev jî nîşan dide ku em nikarin ji bo kesekî bêjin 'ji hêla genetîkê ve ji sedî sed ji filan neteweyî ye'.
Nexwe em ê li gorî çi ji yekî re bêjin kurd, tirk an jî îngilîz? Bersiva vê pirsê, di zanista civaknasiyê de ye: Yên adet, çand û folklora wan yek e û bi heman zimanî dipeyivin, ji heman neteweyê ne. Nexwe em dikarin ji kesên ku li gorî adet, çand û folklora kurdî dijîn û bi zimanê kurdî dipeyivin re bêjin 'kurd'. Her wiha ev ji bo neteweyên din jî wisa ye.
Di mijara 'netewebûn'ê de, diyardeya herî diyarker, ziman e. Lewre ziman stûna konê neteweyî ye û wekî Celadet Bedirxan dibêje; Miletên bindest heyîna xwe ji serdestên xwe bi du tiştan, bi qeweta du çekan diparêzin: Ol yek, ziman dudu. Lê heke ola miletên serdest û bindest yek be, hingê çek yek tenê dimîne ew jî ziman e.
Di pirtûkên dîrokê de behsa gelek neteweyên ku di demên kevn de li Mezopotamya û Enedolê jiyane tê kirin. Lê ew neteweyên ku demekê serwer bûn, îro 'najîn'. Em nikarin biangêşin ku hemû endamên wan neteweyan mirine. Ya rastî ew e ku, pêşî bawerî û çanda wan gelan miriye/tune bûye, paşê dor hatiye zimanê wan. Piştî ku ziman jî miriye, netewe miriye. Û kesên ku pêşiyên wan endamên yek ji wan neteweyan bûn, bi bawerî, çand û ziman bûne endamên hin neteweyên din. Jixwe tespîteke civaknasî ye ku mirovên ji welatê xwe (ji ziman û çanda xwe) dûr ketine, herî zêde sê nifşan wekî 'xwe' dimînin û piştre dibin 'yên din'.
Ji ber vê rastiyê ye ku serdestên kurdan, bi salan e zextan li ser zimanê kurdî dikin û hewl didin ku zimanê kurdan bidin jibîrkirin. Ev êrîşên asîmîlekar ku berê bi zordestî dihatin kirin, niha bi pêşketina teknolojî û amûrên ragihandinê, gihîştiye asteke bilind. Serdestên asîmîlekar îro dikarin bi saya fîlmên televîzyonan ku tê de her tim kesên xirab cilên gelêrî yên kurdan li xwe dikin û wekî kurdan tirkî dipeyivin, êrîşî binhişê kurdan bikin da ku kurd ji ziman, çand û adetên kurdî -bêyî ku lê hay bibin- nefretê bikin. Û gelek caran, ji ber van hestên 'antî-kurdî' yên ku di encama êrîşên bêeman ên bi amûrên ragihandinê li me peyda bûne, ji me werî em qala 'wekhevî' û 'biratî'yê dikin lê tiştê em dikin tenê dijberiya kurdî ye.
Bi kurtî, divê em ji tu zimanî û ji tu neteweyê nefretê nekin lê belê divê em ji zimanê xwe û neteweya xwe HEZ BIKIN.
Wekî encam; ji bo ku em ji yekî re bêjin kurd an tirk an jî îngilîz, em nikarin li encama testên genetîkê binêrin, lewre dibe ku li gorî encama testên genetîkê bi wî kesî re hem genên Rojhilata Navîn hem jî genên Afrîka an jî devere din bi hev re hebin. Yanî tiştê em bikin ew e ku em ê binêrin ka bi kîjan zimanî dipeyive û li gorî kîjan çand û adetan dijî. Bi hêviya ku kurdî her li dinê be, Roja Zimanê Zikmakî pêşî li hemû kurdan û li hemû cîhanê pîroz be.
*O. L. Vilcheviskj, Destpêka Dîroka Etnîkî ya Gelê Kurd, Weşanên Lîs, 2010

Azadiya Welat 1105

Li herêma qedîm serdemeke zêrîn

2009-11-28T12:03:00.025+02:00

Amed Çeko JIYAN - Abdullah ÇETÎN
Gurdilan-Kurtalan
Gurdilan ku di belgeyên dîrokî yên yewnan, ermen û cihûyan de bi navên cuda yên wekî Corduene, Gorduene, Cordyene, Cardyene, Carduene, Gordyene, Gordyaea, Korduene, Korchayk û Gordian tê zanîn, di salên 400 B.Z. de bûye navenda dewleta Qraliyet an jî Mîrektiya Gurdilan. Di Anabasisa Ksenefon de tê gotin ku di salên 400 B.Z. de gelekî bi navê kardoxî li çiyayên bakurê Dîcleyê dijiya û li herêma xwe desthilatdar bû. Gelê ku di navbera wî û qralê persan de dijminatî hebû, dijminatiya bi hezaran leşkerên yewnan jî kir. Gelê kardoxî ne xwedî çekên giran bû lê di navbera kardoxî û yewnanan de heft rojan şerekî dijwar çêbû ku ji bo yewnanan ji şerê ku bi qralê persan re hatiye kirin dijwartir bû.

Navenda erzaniyê: Erzen

Navenda erzaniyê: Erzen
Li gorî saloxên kalên bajar, Deşta Xerzan navê xwe ji bajarê Erzen ê kevnare digire. Dîsa li gorî heman saloxan peyva Erzenê jî ji 'erzan'iyê tê. Tê gotin ku Erzen di serdema xwe de navenda şaristanî û dewlemendiyê bû. Gundiyên li gundên li derdora Erzenê dijîn, bi salan e ji xirbeyên Erzenê polik û peykerên zîv û zêr derdixin û mixabin difiroşin. Gundî dibêjin ku di serdema xwe d eli Erzenê derbxane ku lê pere dihatin çêkirin hebû û sedema ku li bajarê kevnare wisa pir pereyên zêr û zîv derdikevin jî ev e. Hinek gundî dibêjini ku digel polik û peykeran, qalibên ku pere pê dihatin çêêkirin jî ji xirbeyan derketiye. Ji ber ku hê li Erzenê tu lêkolînên arkeolojîk nehatine kirin, dîroka avabûna bajêr baş nayê zanîn. Lê li gorî efsaneyekê; Sê qîzên keyekî hebûne. Key her sê qîzan dizewicîne û ji bo her yekê bajarek ava dike. Ji yekê re bajarê Amedê, ji ya din re bajarê Bismilê û ji ya dawî re jî bajarê Erzenê ava dike. Dîsa di heman efsaneyê de tê gotin ku her sê bajar li gorî heman planî hatine çêkirin.
Wekî din, di dîroka Erzeromê de tê diyarkirin ku du bajarên bi navên Erzen hebûne. Ji bo ku di navbera wan de tevlihevî dernekeve, ji Erzena li hêla roman re gotine Erzen-Rom û ev nav wekî Erzerom hatiye heta îro.

Li hêlekê çiyayê Gurdilan li hêlekê deşta Xerzan
Navçeya Misircê ku wekî Kurtalan jî tê zanîn, li qûntara çiyayê Bêkendê ku milekî Gurdilan e û li ber deşta Xerzan hatiye avakirin. Navê navçeyê Kurtalan ne wekî hatiye fêrkirin ji Kurt-alan ango qada-guran tê. Berevajî vê, ji peyva Gurdilan ku koka wê digihîje heta Kardoxan, tê. Beriya ku Misirc bibe navçe û navê Kurtalanê lê bê kirin, navçe pêşî li Erenzê bû, paşê bi dor navçe bûye Zoqeyd, Beybo û Zoq. Piştî ku trên heta gundê Misircê tê, di sala 1944'an de qaymeqamî bar dike Misircê û bi navê Kurtalan dibe navçe.

'Ez ê dengê xwe bidim DTP'ê'
Niştecihekî ku nexwest navê xwe diyar bike, anî ziman ku bi salan li saziyeke dewletê xebitiye û tu caran dengê xwe nedaye partiyên tevgera kurd lê piştî xizmeta Şaredariya DTP'î ya ji bo navçeyê dîtiye, di hilbijartinên pêş de dê teqez dengê xwe bide DTP'ê û wiha got, “Necat Yilmaz di şeş mehan de xebatên wisa kirin ku ji avabûna vî bajarî ve nehatine kirin. Gava hate ser kar, got, 'Meaaşê min ê Şaredariyê têra min dike. Ez ê nedizim û nehêlim tu kes bidize.' Me dît gava dizî nebe, karên gelekî hêja çêdibin. Hema heta îro her Şaredarekî bi qasî xebatên di van şeş mehan de hatine kirin kiribûya, îro navçeya me dê ne di vî halî de bûya. Di hilbijartinên pêş de DTP dîsa Necat derxe, ez ê dengê xwe bidim DTP'ê.”
Ji Niştecihên navçeyê Vasfeddîn Sevîş diyar kir ku ji xebatên Şaredariyê qayîl in û wiha got, “Şaredariya me dixebiye. Ji sûkê heta nava taxan, li her derî dixebitin. Kesên ku dengê xwe nedane DTP'ê jî dibêjin ku poşman in û dê careke din dengê xwe bidin DTP'ê. Şaredarê me her tim di nava gel de ye. Xebatkarên Şaredariyê li ku xebatan bikin, ew jî li wirê li ba wan e.”
Xwendekarê bi navê Firat Keskîn jî anî ziman ku Şaredariyê digel xebatên çêkirina rê û peyariyan, festîvalan li dar dixe û navendeke çandê jî vekiriye û wiha domand, “Berê tenê em dikaribûn herin qehwexaneyan. Ji qehwexaneyan pê ve tu dereke din tune bû ji bo me. Niha navenda çandê heye. Li navendê xebatên çand û hunerê tên kirin.”
Piştî me der barê xebatên Şaredariyê de ji gelê Misircê nêrîn girtin, me xwest ku em der barê xebatên hatine kirin de çend gotinan ji Şaredar Yilmaz jî bigirin. Dema ku Yilmaz dest bi axaftinê kir û xebatên heta niha hatine kirin vegot, sûka Misircê vegeriya qada mîtîngê û gelê Misircê bi çepikên xwe piştgirî da Şaredarê xwe.
Şaredarê Misircê Necat Yilmaz, li ser pirsên me, anî ziman ku piştî hatine ser kar, wekî karê yekemîn, ji bo ciwanan ji qehwexaneyan bifilitînin û berê wan bidin çand û hunera kurdî, navendeke çand û hunerê vekirine û niha 105 ciwan tevlî kursên wekî kursa şanoyê, kursa sazê, kursa gîtarê, kursa înternetê û kursa koroya zarokan bûne û perwerdehiya çandî ya li navenda çandê didome. Yilmaz diyar kir ku ji bo gelekî tiştekî gelekî xirab e ku ciwanên wî li qehwexaneyan birizin û ji nirxên xwe dûr bikevin. Yilmaz got ku ji bo ku çand û hunera kurdî bixin rojeva navçeyê, festîvalên çand û hunerê jî li dar dixin û gel bi çanda xwe ya resen û kevnar re rû bi rû dikin.
Şaredarê Misircê Necat Yilmaz diyar kir ku ji bo ku navçeyê ji herî û qirêjiyê xilas bikin, Projeya Veguherandina Bajar amade kirine û beriya ku Projeyê bixin meriyetê, bi tevlîbûna gel, saziyên sivîl, sendîka, partiyên siyasî û keyayên taxan re civînekê li dar xistine û projeyê bi hemû kitekitan vegotine. Piştî ku gel di encama hilbijartinê de proje erê kiriye, xistine meriyetê.
Şaredar Yilmaz got ku heta niha Misirc wekî gundekî xuya dikir lê piştî ku hatine ser kar, ji taxên li perên bajar ku di her baranê de di nav heriyê de diman dest pê kirine û heta navenda sûkê dest bi xebatên ji bo çêkirina rê û peyariyan kirine û wiha domand, “Di her baranê de bajar di nav heriyê de diman, ne rê hebûn ne peyarê. Me Projeya Veguherandina Bajar da destpêkirin. Ji bo lêçûnên projeyê me bi esnafên Misircê re civînekê li dar xist. Nîvê lêçûnan Şaredaarî, nîvê din jî esnafên Misircê dan. Me li taxa Kendalan bi gel re civînekê çêkir; me pirsgirêkên taxê tesbît kirin. Me ciwanên taxê yên bê kar jî tevli xebatan kir. Niha rê, peyarê û binesaziya taxê qediyaye. Heta niha li taxa Kenddalan 4 hezar û 900 metrekare, li taxa Dîcleyê 20 hezar metrekare rê û peyarê hatiyey çêkirin û li sûkê û taxên din xebatên me didomin.”

Rûyê navçeyê diguhere
Navçeya ku ji 1944'an ve tu xizmeteke berbiçav lê nehatiye kirin, van rojan seranser bûye şantiye. Li navenda bajêr û hemû taxên li derdorê karkerên Şaredariyê bêwestan dixebitin. Gelê ku heta îro xebateke wisa li navçeya xwe nedîtiye, li dora karkeran dicivin û wekî fîlmekî sînemayê temaşe bikin, li karkeran temaşe dikin. Sedema vê temaşeyê herî baş kalekî got. Dema yê li kêleka wî got, 'Qê sînema ye wisa civiyane?' wî kalî got, 'Rebena, heta îro tiştekî wisa nedîtiye.' Û dînema herî balkêş ew bû ku sofiyên ku pêşî ji yên derdora xwe re poşmaniya xwe ya ji ber ku deng nedane DTP'ê gotin û piştre jî bi karkeran re kevirên ji bo çêkirina rê kişandin.
Ev sê serdem in Şaredarî di destê DTP'ê de ye. Gel ji Şaredarên berê yên DTP'î gazincan nake. Lê gel dibêje ku wan ne ji Şaredarê niha Necat Yilmaz ne jî ji tu kesê din xebateke wisa hêvî dikir. Dema mirov li civatan rûdine, dibîne ku yên dengê xwe dane DTP'ê pêdivî bi propagandaya Şaredariyê nabînin; yên ku aşkera dibêjin wan deng nedaye DTP'ê, pesnê xebatên Şaredariyê didin û dibêjin di hilbijartinên pêş de dê dengê xwe bidin DTP'ê. Sedema vê yekê jî bi hevokekê tînin ziman, 'Yê raya xwe danê jî yê raya xwe nedanê jî li ba wî yel in, xizmetê ji me teva re dike.'
Li Misircê sûk hatiye xirakirin û ji nû ve hatiye çêkirin. Ji bo kesên ku ji gundan tên li eraseyê mast, fêkî û sebzeyan difiroşin, ciyekî ku dikaribin lê rûnin çêkiriye. Li navenda sûkê, wekî gelek Şaredariyên din ên DTP'ê Kuçeya Hunerê hatiye çêkirin. Hema li dawiya kuçeya hunerê, navendeke çand û hunerê hatiye vekirin û kursên wekî kursa şanoyê, kursa sazê, kursa gîtarê, kursa înternetê û kursa koroya zarokan tên dayîn. Li gelek deran pirsgirêka avê hatiye çareserkirin. Riyên ku di her baranê de di nav heriyê de mane, bi kevirên parke hatine lêkirin. Peyariyên sûkê hatine firekirin û heta nava taxên li perên navçeyê, li her derê rê û peyarê hatine çêkirin.

Min navçeya xwe nas nekir
Ji ciwanên navçeyê Bîlal Eren jî diyar ku ku wekî gelek ciwanên navçeyê, dema dibe bihar, ji bo kar diçe Marmarîsê û wiha got, “Piştî hilbijartinan ez çûm Marmarîsê. Dema vegeriyam, çi mabû min navçeya xwe nas nekira. Dema ketim sûkê, min dît karkerên Şaredariyê bênavber dixebitin. Bera heta em ji malê dihatin sûkê, em di nav heriyê de diman. Niha ji nava taxê heta sûkê her der peyarê ye. Şaredariyê ji bo ciwanan jî navenda êand û hunerê vekiriye. Ciwan êdî ji qehwexaneyan filitîn. Berê tenê qehwexane bûn ciyê ciwanan. Niha ji gîtarê heta sazê gelek kurs hene ku ciwan dikarin xwe bi pêş bixin.”
Kalê bi navê Ahmet Demîrhan jî diyar kir ku tu Şaredarî ji bo Misircê wisa nexebitiye û got, “Ew çend sal in ez li Misircê dijîm. Min xebateke wisa tu caran nedîtiye. Hûn dibînin, çawa milet li dora karkerên Şaredariyê civiyaye û li xebatan temaşe dike. Xebat ne tenê li navendê, heta nava taxan, li her derê tên kirin.” Ji esnafên navçeyê Hasan Kural jî diyar kir ku berê sûk jî tê de, her der di nav heriyê de bû lê niha li sûkê rê hatine çêkirin û peyarê jî gelekî fire ne. Kural wisa domand, “Şaredarî wisa dixebite ku êdî tu kes nikare tu gazinan bike. Sûka Misircê ji nû ve tê çêkirin. Berê peyarê tunebûn ku mirov li ser bimeşe. Niha sûka me fire bûye. Em ji Şaredatiyê qayîl in.”

Xweza û ziman

2009-08-27T12:47:00.002+03:00

AMED ÇEKO JIYAN

Gelo çima her neteweyek bi zimanekî cuda dipeyive? Çima zimanên hin neteweyan nêzî hev in û çima zimanên hin neteweyan pir dûr in ji hev? Çima yên koçî welatekî din kirine tenê dikarin sê nifşan li xwe bidin û ji hêla ziman û çandê ve dihelin?

Ji bo bersiva van pirsan, pêşî em hinek qala ziman bikin. Ziman; pergala dengan e. Mirov li gorî pergalekê dengan li dû hev rêz dikin û mirovên ku wê pergala rêzbûna dengan dizanin, têdigihîjin ka yê/a li hember çi dibêje. Lê mirov dengan li gorî çi derdixin?

Di fîlmê Matrixê de sehneyek hebû ku gelek behsa wê dihat kirin. Lawikekî ku ne dinyaya şên ne jî Matrix dîtiye, digot: “Hûn dizanin tama goştê mirîşkê çawa ye? Belkî ew tama ku hûn di Matrixê de ji goştê mirîşkê distînin di rastiyê de tama kartolan be. Gelo Matrix ji ku tama mirîşkê dizane heta ku arasteyî mejiyê we bike?” Yanî yekî/e ku tu caran goştê mirîşkê nexwaribe, nizane tama goştê mirîşkê tiştekî çawa ye, û ne pêkan e ku tê bigihîje ka tameke çawa ye. Ji ber vê ye ku hemû kerr lal in. Ji bo ku mirov karibe bipeyive (dengan li gorî pergalekê li dû hev rêz bike) divê wekî şertê yekemîn karibe bibihîze (zanibe ka deng çi ye). Gelo mirovekî ku ji dayika xwe kor hatiye dinyayê dê çawa qala rengê sor an jî zer bike? Wekî encam; şertê yekemîn ê axaftinê bihîstin e.

Di 2002'an de min ji kovareke zanistî, ji bo yekemîn fanzîna kurdî 'Kulîlk'ê bi navê 'Ekolojiya Ziman' nivîsek wergerandibû kurdî. Nivîs der barê zimanên afrîkî de bû. Nivîs encama lêkolîneke berfireh a li ser ekolojiya afrîkayê û zimanên afrîkî bû. Digot ku li hin herêmên Afrîkayê cudahiya di navbera zimanên du gundên nêzî hev lê ekolojiya wan ji hev cuda de bi qasî cudahiya di navbera çînî û înglîzî de heye.

Di navbera ziman û xwezayê de rasterast têkiliyek heye. Xwezaya welatan ji hev cudatir e. (Heke xwezaya wan ji hev ne cudatir be, jixwe nabin welatên cuda). Ji ber ku xwezaya welatan ji hev cuda ye, dengên xwezayên welatan jî ji hev cuda ne. Her ajal li hemû welatan nayê dîtin û nikare bijî. Hemû kulîlk û dar û nebat li her welatî şîn nayên. Deşt û çiya û newalên her welatî naşibin hev. Ji ber seqa û cografyayê li welatên cuda ajalên cuda dijîn. Her wisa kulîlk, dar û nebatên welatan jî ji hev cuda ne. Her ajalek dengekî cuda derdixe. Ji ber cudabûna kulîlk û daran û cografyayê dengê bê li her welatî ne wekî hev e. Heke mirov baş lê hûr bibe, dikare tê derxe ka ba ji kîjan darî ango ji belgên kîjan darî xişîniyeke çawa derdixe.

Mirov ku parçeyên xwezayê ne, ji xwezayê dengan dibihîzin û wan dengên ku ji xwezayê bihîstine li gorî pergalekê li dû hev rêz dikin. Ji ber cudabûna xwezayê, bi wateyeke din, ji ber cudabûna dengên ji xwezayê tên, zimanê her welatekî ji yê din cudatir e. Û ji ber cudabûna zimanan navên netewe û welatan jî ji hev cuda ne. Em dikarin vê wekî bersiva pirsa yekemîn bidin.

Ji bo bersiva pirsa duyemîn jî; her ku welat ji hev dûr dibin, xwezaya wan jî ji hev dûr dibe loma ziman jî ji hev dûr dibin. Eger welat ji hev ne dûr bin lê tenê seqa û xwezaya wan ji hev dûr be, dîsa zimanên wan ji hev dûr dibin. Em dikarin vê yekê di lêkolînên li ser zimanên afrîkî de bibînin.

Yek ji sedemên nêzîhevbûn û dûrîhevbûna zimanan, têkilî û danûstnadinên di navbera neteweyan de ye. Têkilî û danûstandinên di navbera neteweyan de jî bandorê li ser cudabûna zimanan dikin lê ne bi qasî cudabûna xweza û seqayê.

Dema em li zimanan dinihêrin, hin deng hene ku di hemû zimanan de hene lê hin deng hene di hin zimanan de hene lê di hin zimanan de tune ne. Ji bo dengên hevpar mînak pir in lê em ji bo dengên nehevpar dikarin çend mînakan bidin: “Eyn”a erebî; “x”ya kurdî û zimanên wekî farisî, belûcî, rûsî; “ö”ya tirkî; dengê nêzî “ao”yê ku di zimanê koreyî û di zimanên bakurê Ewropayê de heye.

Wekî di dersên biyolijiyê de jî tê fêrkirin, xweza bandoreke mezin li ser laş û giyanê mirovan dike; libatên dereke yên wekî poz, guh û hwd. yên mirovên nêzî ekvatorê dijîn -ji ber germê- ji yên mirovên li nêzî cemserê dijîn mezintir in. Ji hêla derûniyê ve jî bandora xweza û seqayê ya li ser mirovên bakurî û mirovên din bi awayekî berbiçav diyar e. Ligel van bandorên pesendkirî, yek ji bandorên din ên berbiçav ên xwezayê ku li ser mirovan dike, ziman e.

Ji bo bersiva pirsa dawî jî em dikarin ji xwezayê mînakekê bidin. Salekê li Zanîngeha Elezîzê, ji bo xweşikirina derdorê li refujan gulxwîn (şilêr) hatibûn çandin. Hefteya pêşî zanîngeh bi gulxwînan xemilî, bedewiyekê da derdorê. Lê ji ber ku gulxwîn li gorî şert û mercên çiyayên bilind ên herêma Hekariyan afiriye, li Elezîzê pir li ber xwe neda û di demeke kin de hemû gulxwînên li refujan hişk bûn. Û derdor lewitî. Ji bo ku ziman (û çand) zindî bimîne û her bi pêş bikeve, divê li ser axa lê afiriye li çiya û newal û di nav kulîlk û darên wî welatî de her bijî û bê bikaranîn.

Li ser vê axê rewşa kurdî li ber çavan e; ligel ku ev ziman li ser vê axê afiriye, di encama polîtîkayên kirêt ên plankirî de ciyê xwe daye tirkî. Lê rewşa tirkî ya li ser vê axê? Zimanê tirkî ku bi zorê li ser vê axê hatiye çandin, ji 'gelîsen-gîdîsen' û 'siye-biye'yan diyar e, niha hişk bûye û mejiyên mirovan ku dengên ji xwezayê tên li gorî pergalekê li hev dihonin, lewitîne.

Di Ubuntuyê de SAZKIRIN?!

2009-08-19T14:51:00.005+03:00

Di Ubuntuyê de bernameyan çawa tên sazkirin?

Di Ubuntuyê de sazkirina bername û pakêtan pirsgirêkek e? “EXE li ku derê ye?”, “Divê ez vê li ku derê derxim?”, “Ez ê vê çawa bidim xebitandin?”, “Ew çû ku derê?” Pirsên wisa di mejiyê te de jî çêbûne? Xeman nexwe, sazkirina nivîsbarî, bername, tema û tiştên din, li ser Ubuntuyê pir hêsan e! Ev rêbername dê bi wêneyên sermaseyê alîkariya te bike.

Gerînendeyê pakêtan
Bi Synapticê sazkirina pakêt û bernameyan
3 gav: Bigere, nîşan bike û bisepîne
Lê heke bername an jî pakêta ku dixwazim saz bikim di Synapticê de tune be?
Ez ê çawa bernameyeke sazbûyî rakim?
Zêdetir
Zêdekirina depoyên nû
Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirêdayî
Bi termînalê sazkirina bername û pakêtan
Bi destan (bi rêbaza MS Windowsê) sazkirina bername û pakêtan (.exe, .deb, .rpm, .tar.gz, .pckage)
Ji bo sazkirina bernameyan rêbaza herî baş û ewle: Zêde Bike/Rake

Gerînendeyê pakêtan
Çavkaniyên hemû bername û pakêtên Linuxê her tim vekirî ne û naşibin bernameyên Windowsê. Ji bo ku tu di Windowsê de bernameyekê saz bikî, divê pêşî pakêta sazkar a wê bernameyê bi dest bixî. Di Windowsê de bername çawa tên bidestxistin? Piraniya bernameyên li ser Windowsê dixebitin bipere ne. Piraniya bikarhênerên Windowsê yên ji rêzê bernameyan bi awayekî korsan bi dest dixin; an ji malperekê dadixin an jî ji hevalekî/e xwe distînin. Li gorî vê em dikarin bêjin ku piraniya bikarhênerên Windowsê diz in :) Lê di Linuxê de? Di Linuxê de bername bi lîsansa GPL tên parastin. Yanî belaş in. Û di serî de jî kodên bernameyan vekirî ne. Kî bixwaze dikare bernameyekê li gorî pêdiviyên xwe biguherîne (dirb, bikêrhatin û ziman jî tê de her tiştî dikarî biguherînî lê bi şertê ku yên ew bername çêkirine û pêşve birine bi bîr bînî û bernameyê nefiroşî).
Em bêjin me ji bo Windowsê bernameyek bi perê xwe kirî û û pakêta sazkar a bernameyê li Sermaseya me amade ye. Divê em çi bikin? Tenê li ser bernameyê cot bitikîne; bernamze piştî çend gavên basît tê saz dibe. Karên ji bo sazkirina bernameyê li paşperdeyê xweber tên kirin, tu nabînî di pakêta bernameyê de çi heye çi tune; yanî te bername saz kir lê nizanî ka yên ew bername amade kiriye çiqas dirust û xêrxwaz in. Di nav karên ku sazkar li piştperdeyê dike de, bicîkirina pirtûkxaneyên (library ango pakêtên .dll) jî heye. Di Windowsê de piştî sazkirinê, ev pirtûkxane di hard dîska te de gelek cî digirin. Sedem jî ew e ku heman pirtûkxane bi sazkirina gelek bernameyan di ciyên cuda de tê tomarkirin. Bernameyên Linuxê wisa nakin. Lê di Linuxê de? Ji ber ku bername û pakêtên Linuxê bi lîsansa GLP tên parastin, ne pêkan e ku tiştên zirarê bidin nepenî û ewlekariya te di pakêtekê de hebe. Wekîş din; pirtûkxaneyên ji bo bernameyan pêwîst ji carekê zêdetir li ser komputera te bi cî nabin.
Digel ku di Linuxê de sazkirina bernameyan ewle ye û nepeniya te diparêze, demeke dirêj bikarhênerên Linuxê ji rêbaza sazkirina bernameyan gazinc dikirin. Sedema wê jî; berê di Linuxê de sazkirina bernameyan tenê bi kodan û bi çend pakêtan bêk dihat. Li niha, ji bo ku di Linuxê de bernameykê saz bikî gelek rêbaz hene.
Piraniya pergalên xebatê yên Linuxê pergaleke ku tu dikarî bernameyan bi awayekî pevgirêdayî lê saz bikî, pêşde birine û bi vê yekê di hard dîska te de ciyê vala ji te re dimîne. Di heman demê de ev pergal rê dide te ku tu li ciyê bixwazî bernameyan saz bikî û rojanekirinên wan bikî. Navê vê pergalê Gerînendeyê Pakêtan e û di Ubuntuyê de wekî apt-get, aptitude, Zêde Bike/Rake..., Gerînendeyê Rojanekirinan û Synaptic e. Bi her yek ji van bernameyan dikarî di Ubuntuyê de bernameyan saz bikî.

Bi Synapticê sazkirina nivîsbariyan
Synaptic bernameyeke grafîkî ya sazkirina pakêtan e û bêşik dê ji te re bikêrhatî xuya bike. Dikarî Synapticê ji Pergal → Rêveberî → Rêveberê Pakêtan a Synapticê vekî. Synaptic dê her tim şîfreya te ji te bipirse. Netirse, bikaranîna Synapticê ne xetere ye. Ubuntu tenê ji bo parastina te wisa tev digere û kesên ku şîfreya te nizanibin, nikarin li ser komputera te bernameyan saz bikin.

Synaptic

3 gav: Bigere, nîşan bike û bisepîne

1.Beriya her tiştî, li jor-rastê “Dîsa bar bike” bitikîne da ku Synaptic li gorî pakêtên herî nû xwe rojane bike. Bi dû re li bernameya ku dixwazî saz bikî digerî. Ji bîr neke ku bi hezaran tema, sepan, bername û pakêt di Synapticê de hene. Ev hemû ji bo ku daxî û rojanekirinan bikî li ser pêşkêşkara Ubuntuyê hatine bicîkirin. Ev gerînendeyê pakêtan wekî guhertoyeke pêşketî ya Rojanekara Windowsê hatiye çêkirin. Lê ne tenê rojanekirinên pergala te diparêze, her wiha rojanekirinên nivîsbariyên sazbûyî jî diparêze. Dikarî di panela çepê ya kategoriyan de li gorî kategoriyan li pakêtan bigerî an jî dikarî bi “Lêbigere”yê an jî “Lêgerîna bilez” li pakêtan bigerî. Ji bo lêgerînê, li ser nîşaneya lêgerînê bitikîne.

2.Dema ku te pakêta dixwazî saz bikî dît, li serî rast bitikîne û ji bo sazkirinê nîşan bike. Hemû pakêtên ku ji bo xebitîna bernameyê pêwîst in dê xuya bibin û bên nîşankirin. Ji bîr neke ku tu dikarî bi heman riyê pakêt û bernameyên sazbûyî rakî. (Rast bitikîne û ji bo rakirinê nîşan bike.) Her wisa dikarî gelek bername û pakêtan bi hev re saz bikî.

3.Piştî ku te ji bo sazkirinê pakêt nîşan kir, bi “Bi kar bîne”yê dikarî barname û pakêtan saz bikî. Dema ku te “Bi kar bîne” tikand, dê bername xweber bê daxistin û sazkirin. Hêsan e? Hewce nake ku perê xwe bidî pakêta sazkar an jî berê xwe bidî riyên korsan û diziyê bikî.

Lê heke bernameya ku dixwazim saz bikim di Synapticê de tune be?
Ji min bawer bike bernameya ku dixwazî saz bikî dê di Synapticê de hebe. Bernameyên Windowsê û yên Linuxê ji hev cuda ne. Heke li bernameyeke peyamnêr (messenger) digerî, di Synapticê de messenger binivîse, ji bo bernameyeke ji bo temaşekirina DVD'yan di Synapticê de DVD binivîse û ji bo bernameyeke ji bo DJ'yan di Synapticê de DJ binivîse. Dê ji bo her pêdiviyekê gelek bernameyan bibînî.Heke tune be li vir der barê tunebûna wê de û peydakirina wê de hin agahî hene:
Gerînendeyê pakêtan a Ubuntuyê lîsteyên pakêtan ji depoyên navendî yên Ubuntuyê distîne lê li wir ji van depoyan zêdetir depo hene. Beriya ku baweriya xwe winda bikî here sernavê

Zêdekirina Depoyên Nû!
Heke înterneta te tune be, du ji dil bêsiûd î. Li vir şenseke din heye. Li sernavê Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirîdayî binêre!
Heke pakêt di tu depoyekê de jî tune be, dikarî bi awayê kevin yê Windowsê sazkirinê çêkî.

Di sazbûneke standard a Ubuntuyê de, Ubuntu bi depoyên giştî tê mîhenkirin. Depoyên din ji bo bikaranînê nehatine çalakirin. Yek ji van depoyan, depoya bi navê Universe depoya mezintirîn e. Hewza wê community-maintained software ye, lê ji hêla Ubuntuyê ve nayê destekirin. Her wisa vebijêrkeke din heye ku navê wê jî Multiverse ye. Multiverse di bin lîsansa questionable de ye. Depoya çaremîn Restricted e û hewza vê depoyê ya herî biçûk e û mafên wê restricted tê parastin.
Ji bo çalakirina depoyên nû Synapticê veke û di wir de Mîheng → Çavkaniyên Nivîsbariyê bitikîne. Ji virê depoyên ku dixwazî çalak bikî nîşan bike û paceyê “bigire” û “Dîsa bar bike” bitikîne da ku Synaptic li gorî mîhengên dawî rojane bibe.

Çalakirina depoyên nû
Dema ku te zêdekirina depoyan qedand, Synaptic dê ji bo dîsbarkirina lîsteya pakêtan ji te bipirse; ji bo barkirinê erê bike. Niha lîsteya Synapticê ya pakêt û bernameyan mezintir e.
Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirêdayî.
Ji bo ku bi rêbaza li jorî me vegot, bernameyekê saz bikî, divê înterneta te hebe. Lê dibe ku hin komputer bê înternet bin. Dema ku te Ubuntuyê cara pêşî saz kir, divê CD'ya Ubuntuyê jî wekî çavkaniyeke depoyan lê hatibe zêdekirin. Heke lê nehatibe zêdekirin, divê tu vî karî bikî. Heman paceyê veke. Li wir Nivîsbariya Aliyê Sêyemîn veke û 'CD-Rom lê zêde bike' bitikîne. CD'ya te dê wekî çavkaniyeke depoyan lê bê zêdekirin. Ji be rku înterneta te tune ye, tenê dikarî bernameyên di CD'yê de saz bikî.
Ji bo amadekirina CD'yên taybet gelek rêbaz hene, lê ji ber ku ew mijar nakeve sazkirina bernameyan, em ê dixebatele din de li ser wê mijarê bisekinin.

Ez ê çawa bernameyeke sazbûyî rakim?
Rakirina bernameyan, rasterast wekî sazkirina wan e. Dema ku te li ser bernameya sazbûyî rast tikand, ji bo rakirinê nîşan bike û guhertinan bisepîne!
Di termînalê de sazkirina pakêt û bernameyan
Tu yê gelek caran ji bikarhênerên Ubuntuyê vê gotinê bibihîzî “Tu dikarî filan bernamey’ê bi vê kodê saz bikî…” Û bi dû re ew ê ji bo sazkirina bernameya’ê kodan bidin te da ku tu wan kodan di termînalê de binivîsî. Synaptic jî ji bo sazkirina bernameyan heman riyê dişopîne. Lê bi Synapticê tu tenê bernameya ku bixwazî saz bikî nîşan dikî, Synaptic ji bo te kodan dinivîse!
Dikarî bi Bikaranîn → Amûrên Pergalê → Termînal têkevî termînalê û ji bo sazkirina bernameyeke bi navê ABC fermana
sudo apt-get install ABC
an jî fernama
sudo aptitude install ABC
bi kar bînî.
ABC ne bernameyeke rastîn e, tenê wekî mînak min ABC nivîsand. Sudo bi komputerê dide zanîn ku tu bikarhênerê/a rêveber î û mafên bilind dide te. Piştî ku sudo hat xwendin, ji bo ewlekariyê, ji te dê şîfre bê xwestin; wekî ku di vebûna synapticê de jî te dihat xwestin.

Aptitude

Çawa ku tu dikaribûyî di Synapticê de li bername û pakêtan bigerî, wisa dikarî di termînalê de jî bigerî:
apt-cache search ABC
an jî
aptitude search ABC
Ji bo rakirina pakêtekê dikarî fermana
sudo apt-get remove ABC
an jî
sudo aptitude remove ABC
bi kar bînî.
Ji bo rakirina pelên mîhengan jî fermana
sudo apt-get remove --purge ABC
an jî
sudo aptitude purge ABC
bi kar bîne.
Bikarhênerên nû, bikaranîna termînalê xeternak dibînin. Ji ber vê yekê hin kes dixwazin Synapticê bi kar bînin, hinên din jî dixwazin termînalê bi kar bînin. Va ye te her du rê jî dîtin, tu kîjanê dixwazî, wê bi kar bîne.

Bi destan sazkirina pakêtan
Di Synapticê de li pakêtekê geriyayî û te nedît? Te depoyên zêdek jî ceribandin? Heke te di Synapticê de hemû rê ceribandibin û te ew pakêt nedîtibe, dikarî wekî awayê Windowsê biceribînî. Pêşî pakêtê daxe û xwendina vê nivîsê bidomîne. (Pakêtên Ubuntuyê yên standard bi niçika .deb in. Lê dikarî oakêtên .tar.gz, package, .sh, .bin û .exe jî di Ubuntuyê de saz bikî.

Sazkirina pakêtên Debianê (.deb)
Te pakêt daxistibû Sermaseyê? Li ser pakêtê cot bitikîne

Sazkara pakêtên Debianê (Gdebi)

Ji bo sazkirinê, pakêtê Saz Bike bitikîne, Ew ê xwebixwe saz bibe. Heke ew pakêt berê hatibe sazkirin an jî guhertoyeke nûtir hebe an jî ji bo sazkirina wê, sazkirina pakêteke din pêwîst be, Sazkar dê ji te re bêje. Wekî rêbaza windowsê ye, lê bi lîsansa GPL tê parastin.

Pakêtên RPM (.rpm)
RPM ji bo pakêtkirina bernameyan riyeke din a populer e û ji hêla reşanên populer ên wekî Fedora Core, SUSE Linux û Mandriva ve tê bikaranîn. RPM ji hêla gerînendeyê pakêtan ê Ubuntuyê ve nayê bikaranîn, lê ji bo ku bikarhêner dikaribin pakêtên RPM di Ubuntuyê de saz bikin, riyek hatiye dîtin. Ev rê wisa ye: Em ê pêşî pakêta RPM'ê veguhezînin .DEB'ê û jixwe em dizanin em ê pakêtên .deb çawa saz bikin.
Ji bo ku em dikaribin RPM'ê veguhezînin .debê, divê pakêta bi navê “alien” di pergala me de sazbûyî be. Heke ne sazbûyî be, em dikarin bi Synapticê saz bikin. (Synapticê veke, li peyva alien bigere, pakêtê nîşan bike û bisepîne) Piştî sazkirina alienê, niha em ê .RPM'ê veguhezînin .DEB'ê. Ji bo vê, di termînalê de
sudo alien -i /home/NavêBikarhêner/Desktop/test.rpm
binivîse. Piştî vê fermanê, pakêta test.deb dê li sermaseyê bê afirandin.

Sazkirina Dirban (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Li ser înternetê gelek malper hene ku ji bo Ubuntuyê dirbên gelekî xweşik pêkêş dikin. Dirbêkî ku te jê hez kir, daxe ser koputera xwe. Sazkirina dirban di Ubuntuyê de gelekî hêsan e. Ji “Pergal → Vebijêrk → Xuyanî” Vebijêrkên Xuyabûnê veke. Bi vê sepanê dikarî dirbên pace û îkonan li gorî dilê xwe biguherînî. Ji bo sazkirina dîrbekî nû, “Dirban Saz Bike” bitikîne.

Dirbên Ekrana Têketinê (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Sazkirina dirbê ekrana têketinê dişibe sazkirina dirbên sermaseyê. Vebijêrkên Paceya Têketinê ji “Pergal → Rêvebirî → Paceya Têketinê” veke û dirbê nû têxe nava paceyê. Ji bo bikaranînê, dirbê nû nîşan bike.
Ji bo sazkirina dirbê nû yê têketinê “Saz Bike” bitikîne.
Pakêtên Çavkanî (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Carinan hemû pelên pêdivî yên kodan di arşîvê de hene. Demên berê di Linuxê de ev tekane riya sazkirina bernameyan bû. Ev rê dê her tim nexebite lê dê pirî caran bixebite. Ji bo sazkirina pakêtekê pêşî arşîvê li derekê derxe. Ev hêsan e, rast bitikîne û “li vir derxe” bitikîne. Ciyê te xwestiye dê arşîv li wir derkeve.
Di termînalê de ciyê te pel lê derxistiye bi fermana
cd /home/NavêTe/
veke û paşê fermana
./configure
binivîse û “enter”ê bitikîne. Pelê configure kontrolan dike û pelê “makefile” diafirîne. Heke skrîpt çewtiyan nîşan bide û ji bo sazkirinê navê hin pakêtan bide, wan pakêtan ji synapticê bibîne û saz bike. Ji bîr neke, dema ku te navê wan pelan di synapticê de dît, hin pelên din jî hene ku bi heman navî ne lê bi niçika -dev in. Van pelan jî saz bike. Piştî vê, di termînalê de
make
binivîse û enter bitikîne û bi dû re ji bo sazkirinê
sudo make install
binivîsîne. Ji bo rakirina pelên zêde
make clean
binivîsîne û “enter” bitikîne. Ji bo rakirina pakêtê
make unistall
binivîsîne û enter bitikîne.

Autopackage (.package)
Şêweya Autopackage riya siruştî ya sazkirina pakêtên “Reşanên Linuxê” ye. Amûrên xwe yên gerînendetiya pakêtan ku di hundirê xwe de dihewîne, bi kar tîne. Ev amûr bi sazkirina yekemîn a Autopackage ji înternetê tên daxistin û sazkirin. Ji bo sazkirina pakêteke bi navê “test.package” ku me daxistiye sermaseyê, di termînalê de
/home/NavêTe/Desktop/test.package
binivîsîne û enterê bitikîne. Sazkar dê hin pirsên wekî “şîfre çi ye?” ji te bike.

Sazkirina pakêtên .Exe
Pakêtên bi niçika .exe ji bo Windowsê hatine çêkirin lê di Linuxê de em dikarin bi bernameya “wine” gelek pakêtên .exe saz bikin.
Ji bo vê, pêşî ji Synapticê pakêta wine saz bike. Paşê pakêta .exe ku te daxistiye Sermaseyê cot bitikîne; her wekî di Windowsê de bername saz bikî, gavan bişopîne. Bernameyên wekî Photoshop ku gelekî mezin in, bi Wine nayên sazkirin. Ku bên sazkirin jî di bikaranînê de zehmetî û pirsgirêkan derdixin.

Ji bo sazkirina bernameyan rêbaza herî baş û ewle: Zêde bike/Rake...

Ji panela jorê “Pergal → Zêde bike/Rake...” bitikîne.

Sepana Zêde bike/Rake...

Nivîskar: Simon Gray © 2006
Wergera kurdî û nûjenkirina ji bo Ubuntu 9.04 Amed Çeko Jiyan amedcj@gmail.com, www.pckurd.net © 2009

Azmûna yekemîn

2009-08-18T14:42:00.000+03:00

AMED ÇEKO JIYAN

Wê roja payîzê, tîrêjên rojê yên pêşîn ji paceyên malan şewq didan sikakên teng ên Baglarê û sikaka tarî ku Şengo bi tepsiya li ser serê xwe lê dimeşiya hêdî hêdî ronî dibû. Bayê hênik ku ji dilê wî lerizînek dida destpêkirin û heya çermê wî yê qemer didomiya û mûyên laşê wî çik dikirin, bi hilatina rojê heya berbangeke din xatir dixwest. Her ku roj bilind dibû, şewqa ji paceyan belav dibû qels dibû û roniya rojê sira ji kevirên rêzkirî ên sikakan dihat, dişikand.

Şengo; her du dest di berîkan de, mil bi laşê xwe ve zeliqandî bi tepsiya li ser serê xwe di nav sikakên ku hêdî hêdî bêdengiya xwe radestî reqereqa qondereyên zilaman û şeqeşeqa solên plastîkî yên zarokan dikir de ji bo zû bigihîje ber dibistanê û karê xwe di demeke kurt de biqedîne, dimeşiya û her wekî hebûna xwe bi xwe bide hisandin, çend kêliya carekê diqîriya, “Daaatlîîîîî. Taze taze daaatlîîî.”* Çavên wî yên bi qasî ku wan zarokên dibistanê yên mezinên wan gazî dikirin û ji bo wan zarokan jê datlî dikirîn di dahatûyê de bike romanûs, bi melûlî li ser rûyê bikirên xwe yên hevtemen bê wate û vala digeriyan. Gelek caran ji ber awirên wî kena zarokên ku datlî ji wan re dihat kirîn ji nişka ve qut dibû û zarokan bi hemû dilnaziya xwe ji mezinên xwe dixwestin ku çend datlî zêde jê bikirin. Her çend wî hay jê hebû ku zarokan dilê xwe pê dişewitand, wî tu caran ji dil hîs nedikir ku xweziya xwe bi wan tîne. Sala pêşî ku ji gund bar kiribûn û hatibûn bajêr, ew jî wekî zarokên din, li gund pênc salan, li bajêr jî salekê çûbû dibistanê lê piştre bi daxwaza xwe û ya bavê xwe dev ji dibistanê berdabû û dest bi firotina datliyan kiribû. Datlîfiroşî ji karê xwendekariyê hêsantir bû jê re; barê wî tenê tepsiyeke datliyan bû û barê yên din çenteyeke tije pirtûk... Wekî din, heke li derekê neterpile û datliyên wî nerijin erdê an jî teşqeleyeke bi vî rengî ku sermiyana wî bibe neyê serê wî, wî tu caran ji tu kesî lêdan nedixwar. Lê zarokên dibistanê? Borebora bi zimanekî ku jê fêm nakin zêdebariya lêdana ku her roj ji ber sedemeke cuda ji mamosteyên xwe yên rûtirş dixwarin bû.

Şengo ji hemû rojan zûtir gihabû ber dibistanê. Tepsiya datliyên ku nîvî di rê de firotibûn ji ser serê xwe danî û li erdê li ciyekî nêzî hevalên xwe yên din ku simît, benîşt û tiştên din difirotin, çok da. Zarokên ku mîna keriyekî ber bi dibistanê ve dihatin, li ber tepsî û dezgeyan mîna mozeqirtkan civiyan. Wekî her car qerebalixa li ber dezgeya kek û biskewîtan ji yên din pirtir bû. Şengo ev dîmen her tim dişiband dîmena ku li gund di vegera mezinan a ji bajêr de dihat pê. Zarok ne ji ber ku mezin bêteşqele ji bajêr vegeriyan lê ji ber ku ji wan re ji dikanên bajêr gelek tiştên xweşik dihatin kirîn mîna van zarokên dibistanê kêfxweş dibûn.

Di hişê wî de dîmena ku ji gund di mejiyê xwe de bi xwe re aniye û li ber çavên wî dîmena li ber dibistana bajarê qerase hebû. Dema hê nû hatibûn bajêr, ji bajêr gelekî hez kiribû, lê piştî demekê bêriya xwedîkirina berxan, derketina ser neqeban, beza li ser kaşan, avdana lemikên bacan û bîberan nêçîra çivîk û marên biçûk, çûna şoqilan û hemû tiştên ku li gund dikirin û nikaribû li bajêr bike, kiribû.

Beriya nîvro datliyên xwe giş firotin. Bi firotina datliya dawî wekî Daro jê re gotibû, rasterast berê xwe da xaniyê kavilbûyî yê di nav kuçeyên teng ên Baglarê de. Dema gihîşt xaniyê kavilbûyî, Daro li hundir dît. Daro û sê zarokên din ku jê biçûktir, di temenê Şengo de bûn, li hundir agirek dada bûn. Dûmana ji cixareyên wan bilind dibû tevlî dûmana êgir dibû. Dema Daro çav bi Şengo ket, çû cem wî, destê xwe danî ser milê wî û ew bi hev dan nasîn, "Hevalno, ev Şengoyê cîranê me ye. Hevalekî pir jêhatî ye, apê wî gerîla ye. Şengo dixwaze êdî ew jî bi me re rojnameyan belav bike." Zarokên li dorê guh lê bel kiribûn. Daro ji bo wan wekî fermandarekî bû; riyên herî ewle jê hîn bûbûn, gelek caran dema polîsan li ser rê an jî di sikakekê de dida dû wan bi dolabên ku ji Daro hîn bûbûn xwe difilitandin û -bi gotina Daro -polîs têk dibirin. Piştî ku Daro nasandina Şengo qedand, berê xwe da Tofan: "Bila çend rojek Şengo bi te re rojnameyan belav bike." û ji Şengo re got: "Ku tu hemû kuçeyan û riyên asê zanibî, tu yê rojnameyan xweş belav bikî. Sê sal in Tofan belavkariyê dike. Rojnameyek tenê jî nexistiye destê dijmin. Ku tu karibî vî karî pêk bînî, ev kar ji firotina datliyan hêsantir e û perê jê tê jî zêdetir e."

Piştî gotinên Daro, zarok cot bi cot ji xaniyê kavilbûyî derketin û her cotekê ber xwe da sikakeke din. Şengo û Tofan ku ji bo li ser roja dîtir bipeyivin bi hev re derketibûn, ji sikakeke xwarûvîç berê xwe dabûn Ofîsê. Hê sikak xilas nekiribûn, ji bin avahiyên di hev de yên Baglarê, polîsên sîvîl, çevîk û yên bi rûpoş ên di destên wan de çekên giran hebûn, dora wan girtin. Tofan berê xwe da Şengo û bi dengekî nizm got: “Aha ji te re azmûna yekemîn...”

*Li bakurê Kurdistanê zarokên bi seyarî şîranî difiroşin, bi vî awayî gazî dikin. Ev şêweyê gazîkirinê ji tirkî hatiye.

Azadiya Welat - 16/08/2009

`DIVÊ EM ZAROKAN BI KURDÎ MEZIN BIKIN`

2009-07-22T11:12:00.002+03:00

Di pêvajoya ku êdî her kes ji xwepişaftinê gazincan dike de me li ser atolyeyên kurdî yên Kurdî Derê, rewşa perwerdehiya kurdî, têkiliya jinan û ziman û der barê pişaftinê de bi mamosteyên atolyeyên Kurdî Derê Mamoste Rûken û Mamoste Hebîbe re hevpeyvînek kir. Mamosteyan anî ziman ku ji hemû beşên civakê; xwendekarên lîseyê û zanîngehê, dayik, karmend, karker û karsaz eleqeyeke germ nîşanî atolyeyên kurdî didin û gotin ji ber ku dayik zarokan xwedî dikin, hêlekê ve ziman emanetî dayikan e û para giran a barê ziman dikeve ser milên dayikan û gotin ji bo ziman, ji bo çandê û ji bo hebûna me divê zarokên me bi zimanê xwe mezin bibin, heta niha tiştê bûye jixwe bûye lê divê niha pê ve em ji zarokan dest pê bikin û di malan de malbat rê li ber asîmîlasyonê bigirin, zarokên xwe bi kurdî mezin bikin.

- Gelo çi bû ku we biryar girt, hûn hatin atolyeyên kurdî da ku xwendin û nivîsandina kurdî fêr bibin?
Mamoste Rûken: Bi rastî ne ku min kêmasî di kurmanciya xwe de dît, jixwe ne di hişê min de bû ku ez ê werim van rojan. Dema ez cara pêşî çav bi vê avahiyê ketim, min meraq kir ka çi ye. Min got ka ez herimê, ka bibînim çi ye. Ji ber ku ez farqînî me, kurdiya min zelal bû, min hewcetî bi kurdiyeke din nedidît. Lê paşê min dît, dema em bi kurdî dipeyivin em peyvên tirkî bi kar tînin. Sal 2004 bû. Ez serdemekê hatim atolyeyê, xwendin û nivîsandina bi kurdî hîn bûm. Wê çaxê li virê tenê bi kurdî dihat axaftin, ez pir li xweşa min çû. Piştî serdema pêşî qediya, min got ez ê serdemeke din jî werim. Min dît ku min zanîna xwe zêde kir. Bi wî awayî şeş mehan ez hatim atolyeyan. Piştî ku şeş meh qediya, dema ez li malê bûm jî ez li ser kurdî dxebitîm. Geke min rojê saetek be jî ji kurdî re veneqetanda, min digot qey kêmasiyek di jiyana min de heye. Par projeya bi katalanan re hebû, min di televizyonê de dît. Ji bo vê projeyê ez hatim, min jî serî lê da. Me şeş mehan perwerdehiya mamostetiyê dît.
Mamoste Hebîbe: Hê di lîseyê de hişmendiya ziman bi min re çêbû. Mamosteyê me yê lîseyê yê înglîzî di ders de behsa ziman dikir, em li ser ziman diaxivîn, ji me re pirtûkên bi kurdî dianîn. Carekê fotokopiya pirtûka Celadet Bedirxan anî bû. Tabî em li ser nexebitî bûn. Yanî hişmendiya ziman wan da me. Hê wê çaxê me dixest m li ser kurmancî bixebitin lê derfetên me tune bûn. Em li navçeyê, lî Kazarê bûn. Hem îmkan tune bûn, hem jî OSS (Azmûna ji bo ketina Zanîngehê) li pêşiya me bû. Başê em çûn dersxanê. Piştî ku min zanîngeh qezenc kir, ji bo di kurmancî de bi pêş bikevim ez hatim Kurdî Derê. Serdemekê ez hatim kursê, pola mamoste Mikaîl. Bi qasî sê mehan min li wirê perwerde dît. Piştî sê mehan, projeya gihandina mamosteyan dest pê kir. Ez beşdarî wê projeyê bûm.

- Gelo ji ber çi we biryar girt ku hûn bibin mamoste?
M.R: Wekî kurd, min dixwest ji bo gelê xwe tiştekî bikim. Mamosteyên min pêşniyar kir ku ez bibim mamoste. Wan got, Rûken dikare bibe mamoste, dikare dersa kurdî bide, dikare xîtabî xwendekaran bike û tiştên fêr bûne bide fêrkirin. Min ew hêz ji wan girt û wisa biryar girt ku dersê bidim.
M.H: Tadeya li zimanê me tê kirin aşkera ye. Ewqas tade li zimanê me dikin ku mirov îhtiyacê dibîne ku ji ziman re xizmet bike. Pêdiviya ziman bi xizmetê heye, divê em ji xwe kêm bikin, ji malbata xwe kêm bikin û xizmet bikin ji zimanê xwe re. Rewşa kurmancî li holê ye. Îro ez xizmet nekim, ew neke, yên din nekin ziman di xetereyê de ye. Divê em li zimanê xwe xwedî derkevin.

- Gava hûn ders didin, hûn kîjan pirtûk û materyalan bi kar tînin?
M.R: Sê serdem bi di asta yekemîn de ders da. Di wan sê serdeman de pêşî min bi pirtûka Çeto Ozel ders dida. Ji ber ku ew pirtûk hinek herêmî bû, ji bo mamoste û ji bo xwendekar hin kêmasî derdixistin. Piştî wê Hînker derket. Rê û rêbazên wê baş in. Mirov dikare pê kurdî bi xwendekaran bide fêmkirin. Piştî wê, min di asta duyemîn de ders da du koman. Di wan tecrûbeyan de min li gorî xwe rêbazeke hîn kirinê afirand. Min dêhna xwe dida xwendekaran ka xwendekar ji çi direvin, ez bi wî awayî neçim ber bi wan ve. Di asta yekemîn de jixwe em pirtûka Hînkerê dişopînin. Di asta duyemîn de parçeyên xwendinê amade dikim. Û wekî çavkanî jî pirtûka graerê ya Samî Tan pêşniyar dikim.
M.H: Min heta niha du pol girtin. Yek asta yekemîn bû, min dersa dayikan dida. Pola xwendin û nivîsandinê bû. Ji bo xwendin û nivîsandinê li piyasê pirtûk tune bûn. Ew pirsgirêkek bû. Mamoste Sabahattîn pirtûkek çêkiribû. Min bi fotokopiya wê pirtûkê ders dida. Di pola din de, xwendekar keçikên ciwan bûn. Ji bo wê atolyeyê gotin hûn ê ji Hînkerê ders bidin lê min Hînker bêtir ji bo beşên xwendinê bi kar dianî. Rêziman min ji pirtûkên cuda dan; ji pirtûka Samî Tan, ji pirtûka mamoste Mikaîl û Bahoz. Carna min li pirtûka Celadet Bedirxan jî dinêrt. Yanî min ji tevan digirt û li gorî dersê tiştek amade dikir.
- Eleqeya gel ji bo van atolyeyan çawa ye? Herî zêde ji kîjan temenî û ji kîjan beşa civakê eleqe heye?
M.R: Herî zêde keç û xortên zanîngehê ber bi me ve tên. Ji nava gel jî gelek eleqe heye. Gelekên wan dibêjin, em dixwazin zimanê dayika xwe fêr bibin. Ji xwendekarên lîseyê bigire heta hemû temenan ji bo fêrbûna kurdî tên. Xwendekarê me yê herî bi temen 60 salî bû. Wekî din, ji hemû beşên civakê tên. Ji esnafa bigire heta karmend û karsazan ji bo fêrbûna kurdî serî li me didin.

- We got ku we ders dida dayikan. Gelo eleqeya dayikan ji bo atolyeya ziman çawa bû?
M.H: Beriya min kesî dersa kurdî nedabû dayikan. Ji ber ku tiştekî nû bû, haya gelek kesan jê tune bû. Xwendekarên min 15 kes bûn. Hemû jî eleqedar bûn. Di nav wan de yên ku xwendin û nivîsandina bi tirkî zanibûn jî hebûn, yên ku qet xwendin û nivîsandinê nizanibûn jî hebûn. Hemû ji bo ku fêrî kurmancî bibin hatibûn. Hinek dayik hebûn berê çûbûn kursên zimanê tirkî, lê piştî ku xwendin û nivîsandina tirkî fêr nebûbûn hatibûn atolyeya kurmancî. Li virê xwendin û nivîsandinê hîn bûn. Ji ber ku ew dayik bi tirkî nizanibûn, xwendin û nivîsandina tirkî jî hîn nebûbûn. Lê bi kurdî dizanibûn, yanî bi kurdî dipeyivîn. Loma xwendin û nivîsandina bi kurdî hîn bûn.

- Gelo dayik an jî ciwan, ji ber çi sedemê biryar digirin û dibêjin `Ez ê zimanê xwe fêr bibim`?
M.H: Dayikek hebû, heta wê demê bi zarên xwe re bi tirkî dipeyivî. Digot `ji bo ku tirkî hîn bibim ez tu caran bi zarokên xwe re bi kurdî nedipeyivîm.` Lê paşê ji xwe fedî kiriye, li xwe warqiliye, û ji ber wê sedemê jî biryar girtiye ku xwendin û nivîsandina kurdî fêr bibe. Dema min spartek dida dayikan, min digot sparteka herî baş ew e ku hûn li malê bi zarên xwe re bi kurdî bipeyivin. Tenê du dayik hebûn ku li malê bi zarokên xwe re bi tirkî dipeyivîn, ew jî ji berê ve xwendin û nivîsandina tirkî zanibûn, wan bi tirkî perwerde dîtibû. Dayikan digot, ez ji xwe şerm dikim ku heya niha min xwe ji kurdî dûr kiriye. Yên ciwan jî, wekî bertekekê nîşan bidin dihatin. Yanî didîtin ka çi tadeyî li kurdî dibe û di xwestin bi awayekî bikevin xizmeta kurdî. Hin ji wan dixwazin bibn spîker, hinek dixwazin bibin mamosteyên kurdî.

- Hûn demên atolyeyan çawa diyar dikin? Û di her polekê de çend şagirt hene?
M.R: Demên atolyeyan em diyar nakin. Tên serî li me didin, em wan tînin cem hev. Ew bi xwe diyar dikin ka nava hefteyê an jî dawiya hefteyê dikarin werin. Wekî din, saetan jî ew di navbera xwe de diyar dikin. Di her polekê de 20 kes in. Lê di nava demê de carna ev hejmar dikeve. Nizanim kêmasî ji me ye an ji çi ye, ev jî hêjayî lêkolînê ye.

- Heta niha di nav atolyeyan de çend kes gihîştine?
M.R: Heta niha 800 kesan ji bo fêrbûna kurdî serîlêdan kiriye, 42 atolye hatine vekirin, 600 kes tevli atolyeyan bûne û 211 kesan jî belge standiye.

- Gelo em dikarin bêjin piştî van atolyeyan xwendekar êdî bûne xwendevanên kurdî? Gelo çi rojname çi jî pirtûk, bi awayekî bi pergal dixwînin?
M.R: Em nikaribin ji bo van 600 kesan bêjin jî, em dikarin ji bo 211 kesên ku belge girtine bêjin ku bûne xwendevanên kurdî. Lê ji ber ku wan 389 kesên din heta dawiya atolyeyan berdewam nekiriye, em nikarin ji bo wan bêjin ku xwendin û nivîsandina kurdî baş fêr bûne.
M.H: Di dema dayikan de, min çûrok bi wan didan xwendin, ew çîrokên 100 Şev 100 Çîrok ku di Azadiya Welat de dihatin weşandin. Wekî din, dayik û ciwanan rojane dixwend. Nizanim gelo niha jî xwendinê berdewam dikin an na lê wê dixwendin.

- Gelo li gorî we di navbera “Jin” û “Ziman” de têkiliyeke çawa heye?
M.H: Dayikan ziman aniye heta îro. Yên ziman berdewam dikin jin in, jin zarokan xwedî dikin. Ew zarokan bi çi zimanî xwedî bikin, zimanê wan zarokan dê bibe ew ziman. Bar dikeve ser milê her kesî lê para giran li ser milê jin û dayikan e. Yanî ji aliyekî ve ev ziman emanetî me jinan e zêdetir. Ji ber ku heta niha xwendekarên min jin bûm, dilê min êdî rehet bû. Heta niha min 25 jin perwerde kirine, her yek ji wan du zarokan perwerde bike, dibin 75 kes.

‘Dema em li derve bi kurdî dipeyivin bala derdorê dikişînin’

- Dema em diçin nav kolanên Amedê em dibînin hemû têkilî û danûstandin bi tirkî ye. Li gorî we dê çawa rê li ber pişaftin û xwepişaftinê bê girtin?
M.R: Divê em şîretan li dê û bavan bikin; bila navên zarokên xwe daneynin Zîlan û bi tirkî nebêjin “Zîlan gel buraya”. Zarok pêşeroja me ne. Ji bo ziman, ji bo çandê û ji bo hebûna me divê zarokên me bi zimanê xwe mezin bibin. Heta niha tiştê bûye jixwe bûye lê divê niha pê ve em pêşî li tiştên nebaş bigirin. Divê em ji zarokan dest pê bikin. Divê pêşî di malan de malbat rê li ber asîmîlasyonê bigirin, zarokên xwe bi kurdî mezin bikin. Her tişt di destê dê û bavan de ye, mamosteyên mezin dê û bav in.
M.H: Divê yekser em jiyana xwe rast bikin; êdî bi kurdî bijîn. Di nav malbatê de, bi hevalên xwe re, li derve, li hemû deran divê em bi kurdî bijîn. Dema em li erebeyên navbajêr siwar bibin, dema em biçin kafeyekê, em herin ku jî divê em bi kurdî bipeyivin, hem bi hev re hem jî bi yên biyanî re. Dema hinek ji ciyên din hatin, bila zanibin li virê kurdî tê axaftin û ev der bajarê kurdan e. Dema li derve em bi kurdî dipeyivin, em bala derdorê dikişînin. Divê ev ne wisa be, divê dema li vî bajarî hinek bi tirkî peyivîn balê bikişînin. Ev şerma me ye. Divê em pêşî jiyana xwe serast bikin. Saziyên me, xebatkarên saziyên me ji bo gel model in. Dema di dema hilbijartinan de em diçin derî bi derî li malan digerin, gel me model digire. Dema em bi tirkî bipeyivin ev li ser gel jî bandorê dike.

KURDÊN ATLANTÎKÊ

2009-07-20T10:28:00.002+03:00

AMED ÇEKO JIYAN
Roja hê nû hilatibû, ji ser berfa stûr ku li ser hemû çiya û newalan tebeqeyeke spî çêkiribû dibiriqî û çavên kudîlên ku cara pêşî ji şikefta xwe derdiketin, diteyisand. Kudîl geh bi wê ve geh bi vê ve li derdora diya xwe diçûn û dihatin û bi hêviya ku tiştekî pê bilîzin di bin de bibînin, berfa stûr dixepartin. Dema ku ji berfê pê ve tu tişt bi dest nedixistin, bi heman kêfê xwe li ser û guhê diya xwe dixistin û pê re dilîstin. Dayika ku ji salên borî dizanibû riya wan hê dûr e, ji bilî demên zikê xwe bi giyayê li bin berfê têr bike, qet ranediwestiya. Kudîl hê bi qasî ku ji bilî şîrê diya xwe, xwe bi tiştekî din têr bikin, ne mezin bûn. Dema ku dayika kudîlan têdigihîşt kudîlên wê yên boz westiyane û birçî bûne, gavên xwe hinekî sist dikirin û bi şîrê xwe kudîl têr dikirin.
Ji ber ku êdî dawiya zivistanê û destpêka biharê bû, berfa seranser hemû derên ku çavên hirçê dibirî spî kiribû, hêdî hêdî diheliya û di cokên biçûk de çayên biçûk diafirand. Her ku ber bi jêr ve diçûn, çayên biçûk fireh dibûn û çiyayên zelût diqediyan û çiyayên bi dar û ber, çiyayên bi daristanên asê dest pê dikir. Dayika kudîlan di nav daristanê de bêtir li kudîlan xwedî derdiket û nedihişt ku zêde jê dûr bibin. Hirça ku ji sê mehan ve tu tişt nexwaribû, bi şîrkirina kudîlan hê lawaztir û bêhêztir bûbû. Di ser bêhêziya ji zivistanê mayî de, pirçên wê yên boz çilmisîbûn û rengekî mat girtibûn. Kudîlên salê, berevajî diya xwe, hêdî hêdî qelew dibûn û laşê wan goşt digirt.
Dema ku êdî çayên fireh gihîştin hev û çemên boş anîn pê, bi hêviya ku dê xwarineke têrker bixwe, dayika kudîlan gavên xwe şidandin. Kudîlan jî bi heman lezî da dû dayika xwe. Dema gihîştin newala kûr, pêşî hirçê paşê jî kudîlên wê bi bez xwe avêtin çemê boş. Wekî ku lîstikek be, kudîlan çav dida diya xwe û pençên xwe bi şid li avê dixistin û çepeçep derdixistin. Hirçê bi her lepavêtinekê ji çêm masiyekî somon derdixist, bi her du lepên xwe wekî ku spasiya xwe ji xwezayê re bike masî hinekî bilind dikir û pêşî her kudîlek masiyek didayê û paşê jî ji bo xwe masiyekî mezin digirt û bi heman seremoniyê masî dixwar. Hirçê somonên atlantîkê baş nas dikirin. Her çiqas navê wan somonên atlantîkê be jî, hirçê dizanibû ku ev somon beriya salekê li virê, di nava vî çemî de hatine dinyayê û di yekemîn salvegera rojbûna xwe de ji bo ku hêkên xwe berdin, hatibûn heman çemî. Di goştê somonên atlantîkê de têra xwe vîtamîn hebûn. Ev cure somon piştî ku hatibûn dinyayê, wan berê xwe dabû Okyanusa Atlantîkê û di nav okyanûsa fireh de bi xurekên herî bi çêj û vîtamîn xwe xwedî kiribûn.
Ne tenê malbata hirçê, malbata gurê, malbata roviyê û gelek malbatên din ên ajalan ku zivistana sar nîvtêr nîvbirçî derbas kiribûn, ji bo ku zikê xwe têr bikin û ji bo zivistaneke din di bin çermê xwe de têr bez bicivînin, berê xwe dabûn warên somonên atlantîkê.
Her ku kudîlên hirçê masiyên di nav lepê xwe de diqedandin, hirçê masiyekî din digirt û pêşkêşî kudîlên xwe dikir. Bi vî awayî, ta ku êdî kudîl dikaribûn xwe bi xwe masiyan bigirin, hirçê masî ji wan re girtin û wan jî xwar.
Dibê qey her ku ajalên ji der û dorê hatibûn somon digirtin û dixwarin, hejmara somonan zêdetir dibû û dawî li somonan nedihat. Somon mîna artêşeke ser û bin nexuya, ji okyanusê heta kûrahiya daristanê, di her dera çêm de belav bûbûn û ji bo ku hêkan berdinê, di bin tehtan de li ciyên ewle digeriyan. Piştî ku somonên mê hêkên xwe berdidan binê tehtan, somonên nêr ji bo ku spermên xwe berdin ser hêkan, bi hev re diketin pêşbaziyê. Di nav pêşbaziya wan de, qaqlîbazan xwe noqî nava avê dikir û ji hêkên ku somonan li dû xwe mîna rîşiyekê berdidan, lib digirtin.
Wekî ku zanibin ev çerxa xwezayê û nîşaneya hevsenga xwezayê ye ne hirçê, ne kudîlan ne jî ajalên din somonek tenê jî belasebeb nedikuşt. Her yek ji wan somona girtiye heta misqala dawî dixwar û dasiyên wê berdidan nav çelq û pêlên avê.
Piştî demekê, di bin çermê hirçê de têra xwe don civiyabû û pirçên wê yên şid bûbûn, dibiriqîn. Kudîl jî êdî guvrovî bûbûn. Wan jî wekî diya xwe, rê dida masiyên jar û yên qelew digirtin.
Hemû ajalên li der û dorê êdî ji bo zivistaneke sar û bêxwarin amade bûn. Tenê dar û berên ku di zivistana sar de çilmisî bûn û çiqlên wan mîna bêhal ketibin ber bi jêr ve xwar bûbûn û kêzik û kurmiyên nikaribûn bikevin avê û somonan bigirin ji ziyafeta somonan ku wan bi dilxwazî xwe pêşkêşî hemû ajalan kiribû, bêpar mabûn. Masiyên ku hêkên xwe berdabûn binê kevir û tehtên di bin çêm de, berê xwe didan ciyê jê hatibûn. Lê wekî ku dilê wan bi halê dar û berên li derdorê ne xweş be, xwe ji avê çeng dikirin ser axa nêzî daran û dawî li jiyana xwe ya yeksalî ku têr û tije li seranserê Okyanusa Atlantîkê jiya bûn, dianîn.

`NIVÎSANDINA KURDÎ RÛMETEK E`

2009-07-01T10:52:00.003+03:00

AMED ÇEKO JIYAN
Me bi nivîskar û mamosteyê kurdî Dilawer Zeraq re der barê berhemên wî, têkiliya di navbera rastiya civakê û wêjeyê de, di rewşa heyî de barê dikeve ser milê nivîskaran û gelek mijarên din de hevpeyvînek kir. Zeraq ku anî ziman yek ji sedemên ku bi kurdî dinivîse daxwaza têkbirina asîmîlasyona heftê û pêc salî ye û got ku kurd mecbûr in dest di demajoya dirûvgirtina zimanê kurdî bidin û ev yek berpirsiya kurdan a dîrokî ye. Zeraq ku diyar kir ku ji xeynî saziyên ku rasterast bi zimanê kurdî re eleqedar in, têkiliya tu saziyeke kurdan bi zimanê kurdî re ne baş û saxlem e.

Li Tirkiyeyê gelek nivîskarên tirkînûs ên navdar kurd in, her wiha gelek nivîskarên ku niha bi kurdî dinivîsin bi tirkî dest bi nivîsandinê kirine. Gelo we bi kîjan zimanî dest bi nivîsandinê kir?
Min heya niha ji bilî kompozîsyonên dibistanê tu tekst û pexşan û helbest bi tirkî nenivîsandine. Yanê, min bi kurdî dest bi nivîsandinê kir.

Gelo ji destpêka nivîsandinê ve hûn çîrokan dinivîsin an we jî wekî gelekan bi ceribandina helbestê dest bi nivîsandinê kir?
Na xêr, min tu carî xwe li helbestkariya ‘qerase’ ranekişand. Ji ber ku helbestkarî taybetiyek e û her çi qas helbest jî wekî roman û çîrokê bi keda mêjî tê nivîsandin jî, li ba min hê jî taybetiyeke xwe ya xweser heye. Min bi pexşan û çîrokê dest bi nivîsandinê kir.

Gelo cara yekemîn kengê û di kîjan weşanê de nivîseke we ya wêjeyî hate weşandin? Wê demê wekî kurdekî ku bi daxwaza xwe nivîsandina bi kurdî hilbijartiye we çi hîs kir?
Ger bîra min min neşehitîne, cara yekem, di sala 1996’an de bû. Çîroka min a bi navê ‘Darebiya Evînê’ di rojnameya Welatê Me de weşiya. Lê min piştre xebateke cuda li ser wê çîrokê kir, min ew ji nû ve û bi formeke dîtir cardî nivîsand. Û wê çîrokê bi form û şêweya xwe ya nû di pirtûka min a Çilkên Pênûsê de cih girt.
Helbet nivîsandina bi kurdî rûmetek bû wê demê (û di roja îroyîn de jî wisa ye); rûmeteke ku rengê wê bes li ba me kurdan peyde dibe. Ji ber ku, em çi qas polîtîze bûbin jî, em jî wekî her kurdekî/ê ketibûn ber çerx û diranokên asîmîlasyonê. Wan çaxan min hewl dida ku bi mêjiyê xwe yî bi zanîna bi tirkî hatî dagirtin, bi zimanê kurdî bişom û bi çanda tê de hewiyayî bixemilînim. Wê hingê bi min wisa dihat ku ger ez karibim bi vî zimanî nameyekê jî binivîsim, ez ê asîmîlasyona heftê û pênc salî di xwe de têk bibim. Erê, tevî ku ez bi du zimanan mezin bûbûm jî, diranokên çerxa asîmîlasyonê bêhtir di ruhê min de çûbûn xwarê. Lê ez a niha, xwe wekî kesekî asîmîlasyonê têkbirî û serkeftî hîs û qebûl dikim û her wekî Ewropî jî dikin, car caran xwe pîroz dikim. Tiştê ecêbtir jî ev e; piştî ez li hemberî vê pergala helandinê bi ser ketim, min hê bêhtir ji zimanê tirkî fam kir.

Digel nivîskariya xwe, bi salan e hûn dersên kurmancî jî didin, yên ji we ders girtine niha bûne mamoste. Li gorî rewşa ku civaka me niha tê de ye, çi bar dikeve ser milê nivîskaran?
A rastî, dersdayîna min a kurmancî, mudaxaleyek bû: Wekî çawa min mudaxeleyek ji bo xwe pêk anî û ez sê salan, ji sala 1992’yan heya sala 1995’an, wekî xwendekarekî, bi gramera kurdî û detay û kitekitên wê xebitîm, min xwest bila kurdên dîtir jî kêm zêde vê yekê bikin û ez jî ji wan re bibim alîkar. Lê helbet her nivîskar ne mecbûr e bi gramer û dersdayînê bizanibe. Ji lew re jî, dersdayîn bêhtir barê mamosteyên kurdî ye û divê ew vî karî bikin. Lê ger nivîskarên wekî min hebin jî, tu luks û teserufa me ya rûniştinê jî nîn e. Yanê kesên wekî min nikarin bêjin, ‘Wele heyra ez ê tenê binivîsim û bila xwîner jî bixwînin.’ Em mecbûr in dest di demajoya dirûvgirtina zimanê kurdî bidin: Ev yek berpirsiya me ya dîrokî ye û tu têkiliya wê bi nivîskarbûnê re tune ye. Her wisa, her kesê kurdînûs ku bi ruh û naverok û gramera kurdî dizane jî, divê ji bo rastgotin û rastavakirina hin têgih û terman, di dirûvgirtina kurdî de bi rola xwe rabe. Helbet sedema karê ku ez pê radibim jî ew e.

Tê gotin ku li Tirkiyeyê 20-25 milyon kurd dijîn. Gelek welat hene ku nifûsa wan çend milyonek e lê rewşa ziman û wêjeya wan ji ya me çêtir e. Em ê çawa derkevin rastekê?
Niha ez vê bêjim: Vê pergala hanê, vê pergala bêdînûîman ku li jiyan û aqûbeta me hatiye ceribandin û pêkanîn, kiriye ku em ji çawaniyê zêdetir bala xwe bidin çendaniyê. Yanê avê aş daye ber xwe û em jî radibin hesabê çeqçeqê dikin. Tu dizanî, gava ez di Kurdî-Der’ê de xebata atolyeyê dikim, her tim ji xwendekaran re wiha dibêjim: Ne şert e ku 20 milyon kurd bi kurdî biaxivin û hew tenê biaxivin. Lê ku 10 milyon kurd bi mêjiyekî rûniştî, bi ruhekî temambûyî, bi çandeke neçilvirî bi kurdî binivîsin û bixwînin û biaxivin û bi kurdî rabin û rûnên, bes e ji kurdî re. A girîng ev e. Gelo hin tişt dê ji me re bes be, an jî ji kurdî re. Tu dizanî, derketina rastekê, ne bi sloganan, ne bi kampanyayan, lê bi xebateke sîstematîk û bi mêjiyekî rûniştî û bi ruhekî temambûyî pêk tê. Jê pêvtir çîrokeke dûrûdirêj e.

‘Kakil’ ku pirtûka we ya yekemîn e, Xelata Edebiyatê ya APEC’ê wergirtibû. Gelo ‘Kakil’ di nava çend salan de hate nivîsandin?
Kakil, berhema xebata min a kurdî ya yekem e. Her çi qas min car caran hin cure nivîs di rojnameyên Welat û Welatê Me û di Kovara Rewşenê de diweşandin jî, çîrokên di pirtûka Kakil de di navbera salên 1998 û 1999’an de hatin nivîsandin. Û di sala 2002’yan de jî wekî pirtûk weşiya.

Hûn di qada çîrokê de têra xwe serkeftî ne lê we çar pirtûkên tirkî jî wergerandin kurdî. Ji ber çi we pêwistiyeke wisa hîs kir ku we ew wergerandin?
Werger, ji bo wêjeyê tiştekî ferz û hewcetir e. Tew îcar ev wêje ya zimanê kurdî be. Car caran wisa dibe ku mirov li şûna ku pirtûkeke kurdî ya ne serkeftî binivîse, kesekî dî wergereke xurt bike kêrhatîtir e ji bo kurdî û wêjeya wê. Îcar, ji ber ku werger ji bo ziman û wêjeyê tiştekî bivênevê ye û bi riya wergerê têkiliya xwe bi ziman û çand û wêjeya cîhanê re datîne, ne hewce ye em qala pêwistiyê bikin. Her wiha, wergerandina wan pirtûkan li ser projeya Weşanxaneya Lîsê bû. Gerînendeyê Weşanxaneya Lîsê pêşniyaza wergerandina wan her çar pirtûkan li min kir û min jî negot na. Bi vê bonê ez dikarim vê jî bêjim ku; min 28 çîrokên Sait Faik Abasıyanık wergerandine û ji bo çapê amade ye. Wekî dî jî, xebatên min ji bo wergerê didomin û min wergerandina pirtûkên her çar deqên wêjeya tirkî, yên A. Hamdi Tanpınar, Oğuz Atay, Bilge Karasu û Yusuf Atılgan dane ber xwe û min dest bi vî karî kiriye.

Pirtûka ‘Kakil, bi taybetî çîroka ‘Diltengî’ bandoreke mezin li ser min kiribû, ez gelekî xemgîn kiribûm. Divê di navbera rastiya civakê ango xemên civakê û wêjeyê de têkiliyeke çawa hebe?
A rastî, rastiya civakê û rastî û rasteqîniya hundirîn a wêjeyê ne wekî hev in û ne şert e ku wekî hev bin jî. Lê tiştê girîng ev e: Ka gelo xemên nivîskar û xemên civakê li ku derê û çi qas li hev dikin, li ku derê li bin guhê hev dikevin, çi qas û di kîjan deran û di kîjan kitekitan de li hev nakin û nakokiyên xwe diafirînin, nivîskar çi qas jidil e ku êş û jan û pirs û gelş û gelemşeyên civaka ku tê de dijî ji xwe re bike pirsgirêk û mesele? Nivîskarek ancax dikare bi nivîs û berhemên xwe bersivên van pirsên girîng bide û jixwe bersivên dayî jî rengê têkiliya ku divê kêm zêde hebe, diyar dike û dinimîne.
Belê, çîroka Diltengî… Kesên ku ew dixwendin bêhtir ev digotin: Çima jinik xwe dikuje? Tu ‘jiberku’ya min ji vê ‘çima’yê re tune bû. Ji ber ku nivîsandin ji bersivdayînê bêhtir afirandina pirsan e. Lê dîsa jî min ji wan kesan re wiha digot: Tiştê ez dizanim ev e; mêrê kurd nahêle, rê û destûrê nade ku jina kurd di nav jiyaneke berayîn û di nav heqîqeta xwe de bijî.

Di herikbariya vegotina we ya di çîrokan de bandora biwêjên kurdî heye. Gelo nivîskar bi biwêj û gotinên pêşiyan dixwaze ciyê (peyva wî) jê hatiye, bide îsbatkirin?
Na xêr, tu daxwaz û hewcetiyeke min a peyt û îspateke bi vî rengî nîn e. Ez ji 1996’an bi vir de ye biwêjên kurdî berhev dikim. Min ev berhevkariya xwe, bi Ferhenga Biwêjan (Tirkî-Kurdî) wekî berhem danî pêşberî hezkirên kurdî. Her wiha min berhevkariya xwe domand û a niha ferhengeke min a dî jî, Ferhenga Biwêjan (Kurdî-Tirkî) ku ji nêzikî 17 hezar biwêjên kurdî pêk tê, li ber çapê ye.
Îcar vê berhevkariyê bivênevê bandora xwe li nivîsên min kir û bêhna wê ketiyê. Ev yek min kêfxweş jî dike û ez biwêjan ji bo zimanekî wekî zêrê zêran dibînim. Ez car caran bi hin biwêjan dilîzim, awayê gotina wan diguherim, bi şêweya wan a gramerî dilebikim û bêyî ku forma wan a esasî xera bikim reng û dirûvekî dîtir didim wan. Lê ez di vê yekê de zêde pê de naçim. Ji ber ku hê kurdî wekî xwendina dibistanî nayê hînkirin û ne zimanê perwerdeya bi pergal û sîstematîk e, her kes bi gelek biwêjan nizane û ji ber wê jî di têgihiştinê de zehmetî peyde dibin. Lê ez înkar û mandele nakim ku biwêj karê nivîsandinê gelek hêsa û xurt dikin û aso û bergeha nivîsandina min firehtir dikin.

Wekî tezeke nehatiye peyitandin, lê dibêjin di navbera wêje û matematîkê de têkiliyeke xurt heye, yên di matematîkê de serkeftî dibe ku di wêjeyê de jî serkeftî bin. Wekî mamosteyê matematîkê hûn ji bo vê çi difikirin?
Rast e, di navbera wêje û matematîkê de, bi giştî di navbera huner û matematîkê de, di navbera ziman û matematîkê de, bi kurtasî di navbera jiyan û matematîkê de têkiliyeke gelekî xurt heye. Ew bêyî hev nabin. Ji ber vê yekê gelek kesên ku ligel hunera ku pê bilî dibin bi matematîkê jî bilî bûbin, serkeftî ne. Wekî mînak, Picasso wênesazek e ku bi matematîkê bilî bûye û ligel Georges Braque bingeha Wêneyê Kubîk daniye. Îcar taybetiya Wêneyê Kubîk jî ew e ku bi hesabê geometriyê tê çêkirin û şikl û dirûvên geometrîk tên bikaranîn.
Ger em di hêla wêjeyê de lê binêrin, ez ê karibim wiha bêjim: Kelûmela esasî ya wêjeyê ziman e. Ziman tevahiyek e, ji îşaret û sîmgeyan û ji parçeyên ku bi sîstemeke matematîkî bi hev ve vebestî ne, pêk hatiye. Her wiha, matematîk jî xwedî zimanekî taybet e û ji îşaret û sîmgeyên ku her yek bi yê/a dî ve vebestî ye, pêk hatiye. Matematîkeke taybet a zimên heye û zimanekî taybet ê matematîkê heye. Ligel vê yekê, ziman xwedî mantiqekê ye û tu çi jî bikî nikarî ji derveyî mantiqa wî tiştek bikî. Matematîk jî her wisa; xwedî mantiqekê ye û her ferisîn û çareserî di nav wê mantiqê de pêk tê. Îcar mêjiyê kesê ku hay ji vê yekê heye jî di nav vê tevahiya mantiq û sîmgeyan de dixebite û bivênevê diafirîne. Tevî ku gelek navên dîtir li matematîkê hatine kirin jî, lê navekî wê yî dî jî: hunera afirîner e.

Di hemû cureyên wêjeyê de ez ji çîrokan hez dikim loma min ‘Kakil’ û ‘Bişirîna Şermînî’ pir eciband. ‘Şevên Winda Wêneyên Meçhûl’ di tama romanê de bû û ji ‘Çilkên Pênûsê’ jî helbest dihat der. Lê li ser berga her du pirtûkan jî ‘çîrok’ dinivîse…
Belê, rast e, ‘Şevên Winda Wêneyên Meçhûl’ roman bû: romaneke kurt. Lê ji ber şaşîtiyekê li ser berga wê wekî çîrok hat nivîsandin. Nivîsandina wekî çîrok a li ser berga pirtûka ‘Çilkên Pênûsê’ daxwaz û çêtirdîtina weşanxaneyê ye. Lê pirtûka ‘Çilkên Pênûsê’ ji kurteçîrokan pêk tê. Heye ku ji aliyê vegotin û zimanê ku pê hatiye nivîsandin ve bêhna helbestê jê were. Lê ne helbest in; bi tenê helbestî ne. Her wiha, tevn û honaka çîrokên di wê pirtûkê de çîrokî ne; û ne wekî tevna helbestê ne.
Min di sazkirina van çîrokan de piçekî bala xwe da ser dem û şêweyê; şêwe û teknîka ‘firehkirina kêliyê’ ku L. Borges di çîrokê de li ser sekiniye û ew bidêûbav kiriye. Pê re jî, min di pirtûka ‘Çilkên Pênûsê’ de pir bala xwe da peyvan û têkiliya wan a bi hev re. Min di navbera wan de gelek kombînasyon ceriband û pêk anî. Min dixwest wate û watedariyên dîtir û cihêtir ava bikim bi wan re. An na, armanca min ne ew bû ku ez çîrokên helbestî binivîsim. Jixwe ne hewce bû jî; ji lew re helbestkarên me yên hêja hene û helbestên têra xwe xurt dinivîsin.

Wekî nivîskarekî xwedî 9 pirtûk -digel ferheng û wergeran- weşandî, hûn rewşa wêjeya kurdî ya îroyîn, bi taybetî rewşa çîrokê çawa dibînin?
Rewşa wêjeya kurdî ya îroyîn ne xerab e. Helbet ne li gorî dil û daxwazê ye. Lê ez vê rewşê û asta ku wêjeya kurdî –ku ligel ev qas tundî û asîmîlasyona tûj û hişk neheliyaye û pir tişt ji sermiyana xwe kêm nekiriye- û qonaxa ku gihayê jî gelekî baş û serkeftî dibînim. Belê, gava li cîhanê dinêrim, gelek zimanan dibînim ku tevî ku bi pergaleke dewletî ve tên parastin jî, di qada wêjeyê de ne xwedî gotin in. Îcar ziman û wêjeyên hin zimanan jî hene ku bi gelek qonaxan wêjeya Kurdî li dû xwe hiştine. Lê ez her du rewşan jî wekî pîvan nagirim.
Pîvana wêjeya zimanekî wekî kurdî, ew bi xwe ye. Divê di hundirê xwe de qalibên xwe firehtir bike û gava rewş û kawdan lê hat bila qonaxan bişewitîne û di ser deman re qevaz bide û berhemên nûjentir biafire, lê ku lê hat û rewşê rê da bila berhemên di tehm û asta sedsala 18’an de werin nivîsandin. Tişt pê nayê. Lê ya esasî ew e ku em karibin bibînin ku kurdî di hundirê xwe de aso û bergehan li xwe fireh dike û berê xwe dide qada cîhanê.

Wekî rexneyekê dibêjin ‘Filankes çûye Ewropayê lê hê jî behsa tenûra gund dike’. Gelo nivîskar divê mijarên xwe li gorî kîjan krîteran hilbijêre?
Krîterên hilbijartina mijaran tune ye di wêjeyê de. Her tiştên di jiyanê de heyî mijara wêjeyê ye. Lê di roja îroyîn de, a girîng ne ew e ku tu çêl û behsa çi dikî, a girîng ew e ku tu çawan çêl û behsa wî tiştî dikî. Îcar her cure nivîs krîtera xwe di rengê vegotin û nivîsandina xwe de ava dike. Dibe ku ev çîroka tenûrê jî be, çîroka axurê jî be û çîroka geto û trênên banliyoyên metropolan jî be… Li vir pirsgirêk ew e ku tu wekî çi behsa tenûrê dikî û wê dinivîsî; gelo mekana esasî ya berhema te ye, gelo semboleke çanda ku tu behsa wê dikî ye, gelo pirsa hebûna wê çandê ye…? Îcar rûniştina li Ewropayê û behskirina tenûrê jî ji ber nostaljiya ku Slavoj Zizek wê pênase dike ye.

Weşanxaneyên kurdî her tim ji ber kêmfirotina pirtûkan bi gazinc in, ez dibêjim mafdar in jî. Lê ligel vê rewşê di demên dawî de weşanxaneyên nû vebûn. Hûn rewşa weşangeriya kurdî çawa dibînin?
Ez rasterast ne di nav karûbarê weşangeriyê de me û tê de ne aktîv im. Lê wekî çiyayê berfê xuya û beloq e ku rewşa weşanxaneyan ji hêla firotana pirtûkan ve ne baş e. Lewre kurd hînî xwendinê nebûne; xwendina pirtûkan dibêjim, ne ku qala xwendina rojnameyên rojane dikim. Sedemên vê nexwendinê jî ji ber şaşfêmkirina sedemên hebûna kurdî ye. Gava em bala xwe didin, her kesê ku qala kurdî dike, tenê li ser axaftina bi kurdî peyv li dû peyvê rêz dike. Hin kes vê yekê dikin alava siyaseta xwe, hin kes siyaseta vê yekê dikin, hin kes ji bo ku xelk wan li camiyê bibîne ji bo çend deqeyan kirasê kurdî li xwe dikin, hin kesên wekî min û te jî barkêşî û renckêşiya vî zimanî dikin. Îcar, heyra gelek hêsan e ku meriv bibêje û nebirêje… An jî meriv bi zimanekî bibêje û bi agirê zimanekî dîtir bibirêje… A ji ber vê rewşê ye ku weşanxaneyên kurdî nikarin li piyan bimînin û bi projeyan hewce ne.

Gelo, her pirtûkeke we çend nusxe tên çapkirin û çend nusxe digihîjin ber destê xwendevanan?
Her wekî weşangêran ji min re gotiye, her çar pirtûkên min jî –û ferhenga biwêjan- hezar lib hatine çapkirin. Pirtûka min a Kakil bi temamî hatiye firotin û mala Xwedê ava peyase jê xalî bûye. Wekî dî, li gorî gotina weşangêran, ji her pirtûka min kêm zêde sê sed çar sed lib hatiye firotin.

Li gorî çavdêriyên nivîskarekî, nêzîkbûna saziyên kurdî ya li zimanê kurdî çawa ye?
Ji xeynî saziyên ku rasterast bi zimên eleqedar in, têkiliya tu saziyeke kurdan bi zimanê kurdî re ne baş û saxlem e. Her wekî min li jorê jî got, gelek kesên di saziyan de, zimanê kurdî wekî pêlikekê ku hewce ye lingê xwe deynin ser, ast û qonaxa xwe ya ku gihîştinê bidin nîşandan, dibînin. Hin kes jî, zimanê kurdî wekî tişt û camidekî kar û siyaseta xwe dibînin. Çend gotinên qerase û sloganîk û ajîtatîf ên kurdî hîn dibin –ew jî nîvê wê şaş bi lêv dikin- û wekî benîştê devê xwe dicûn û hey dicûn. Wekî mînak dikarim vê bêjim; gelek kesên ku dixwestin di hilbijartinên herêmî de ciyekî bidin xwe, ji bo ku xelk bêje va ye xençera Xaço jî heye, çûn kursa zimên. Lê mixabin, çi kesên hatî hilbijartin, çi jî nehatî hilbijartin, piştî hilbijartinê tu têkiliya wan bi kurdî re nema. Yanê gotina min ew e ku; têkiliya me ya bi kurdî re ne li ser xeteke rast û durist e. Ji bo zêdekirina hin puanan e, ji bo liberçavbûnê ye û ji bo netutiştî ye…

Rewşa kurmancî tê de, ji sikakên Amedê jî diyar e. Gelo ji bo ku kurdî li Kurdistanê rûmeta heq dike bistîne divê çi bê kirin?
Diyarkirina vê divêtiyê ji min zêde ye. Lê belê, her wekî min got, ger em bi çavekî baş û bi dilekî xurt û bi mêjiyekî durist û rûniştî li kurdî, li zimanê xwe binêrin, jixwe ne hewce ye ku em qala heqkirina rûmeta wê bikin. Kurdî rewşa wê çi be bila bibe wekî hemû zimanan zimanekî birûmet e. Lê belê, ji ber ku em bi mêjiyên dagirker û kolonyalîstan li xwe dinêrin, qala hêjayî û rûmeta zimanê xwe dikin. A girîng ew e ku, mirov qet peyva hezkirinê neke, lê hez bike, mirov qet peyva qîmet û rûmetê neke lê qîmet û rûmetê bidiyê; yanê mirov nirx û hêjahiyên ku jiyanê ew li me bexişandine navêje nav lingan û bêyî ku xwe bixapîne, bijî. Jê pê ve çîrokeke serkeftî ye jiyan.

DILAWER ZERAQ KÎ YE?
Zeraq di sala 1965`an de li Farqînê hatiye dinyayê. Wî ji dibistana seretayî heta lîseyê xwendina xwe li Farqînê temam kiriye û di sala 1985`an de Zanîngeha Dîcleyê Beşa Matematîkê qedandiye. Di sala 1996`an de dest bi nivîsandinê kiriye. Di kovarên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen-Name, Kulîlka Ciwan, Kovara W, Tîroj û rojanmeyên Welatê Me û Azadiya Welat de nivîsiye. Di sala 2004`an digel komek nivîskar di derxistina Kovara W de cih girt û heta hejmara 13`an edîtoriya vê kovarê kir. Di Kursa Kurdî ya Amedê de mamostetiya zaravayê kurmancî kir.
Dilawer Zeraq ku mamostetiya kurdî didomîne, li Amedê dijî û di rojnameya Azadiya Welat de qunciknûsiyê dike.

Berhemên wî:
Kakil; kurteçîrok, Weşanên Sî, 2002, Stenbol
Bişirîna Şermînî; kurteçîrok, Weşanên Aram, 2003, Stenbol
Şevên Winda Wêneyên Meçhûl; Roman, Weşanên Lîs, 2005, Amed
Ferhenga Biwêjan, Tirkî-Kurdî; Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê, 2005,
Çilkên Pênûsê; kurteçîrok, Weşanên Lîs, 2009, Amed

Wergerên.wî:
Ejdehayê Sêserî (Leyla Erbîl);: Weşanên Lîs, 2007, Amed
Jiyanê Li Îstasyonê Dest Pê Kir (Jaklin Çelik); Weşanên Lîs, 2007, Amed
Mirina Li Madrîdê (Oya Baydar); Weşanên Lîs, 2007, Amed
Gelaciyên Bajarê Nû (Müge İplikçi); Weşanên Lîs, 2007, Amed

http://www.welat.com/nuce.aspx?n_id=11873&cure=hevpeyvin

Gelo we nivîsa Dilawer Zeraq xwend?

2009-06-27T14:08:00.000+03:00

AMED ÇEKO JIYAN
Çîroknûs û mamosteyê zimanê kurdî Dilawer Zeraq hefteya borî* du rojan li ser hev di quncikê xwe yê rojnameyê de der barê Kurdiya Akademîk de nivîsek weşand. Mamosteyê kurdî di ser pirtûka 'Matematîk'ê re ku di hefteyên borî de ji hêla Kurdî Derê ve hate weşandin, balê dikişîne ser xebatên zanistî yên bi kurdî û pêşniyara xwe ya ku berê jî di nivîseke xwe de kiribû, ducar dike.
Bi hêviya ku pêşniyazên Dilawer Zeraq bên pratîzekirin dixwazim der barê xebatên teknîkî yên bi kurdî de di çarçoveya xebatên ji bo wergerandina pergal û bernameyên kompîturê de ku ev xebat jî di bin banê Kurdiya Akademîk de tên hesibandin, çend agahiyan bidim.
Di encama civîneke li ser înternetê de ku ji hêla çend ciwanên kurd ve hate lidarxistin, di sala 2005'an de Koma PCKurd hate damezirandin. Koma PCKurd bêyî ku ji tu kes û saziyan piştgiriyekê bigire, dest bi wergerandina pergal û bernameyên kompîturê kir. Ji damezirandina komê ve geh hejmara endaman zêde bû geh kêm bû. Lê xebatên ku hatibûn armanckirin çi hêdî çi jî bi lezgînî, her meşiyan û hê jî dimeşin.
Komê di encamê de digel gelek pergalên Linuxê (Lînaks) gelek bernameyên ji bo çêkirina malperan, bernameyên temaşekirina fîlman û guhdarîkirina muzîkê, bernameyên nivîsandinê, bernameyên ji bo gera li ser webê, bernameyên peyamnêrên demildest û gelek bernameyên din hem ji bo Windowsê, hem ji bo Linuxê û hem jî ji bo MacOS'ê wergerandin kurdî. Di serî de jî digel broşur û afîşan bi sedan CD -bêyî ku ji tu kesî û ji tu saziyan destekekê bigirin- amade kirin û belaş belav kirin û niha ji bo danasîna pergal û bernameyên Çavkaniya Vekirî panelan li dar dixin. Projeya ku Koma PCKurd daye pêşiya xwe, li dewletên wekî Çîn, Hindistan, Japonya, Almanya, Danîmarka û gelek welatên din ji hêla dewletan ve tê meşandin. Digel vê jî di projeyên Çavkaniya Vekirî de rewşa kurdî di nav hemû zimanan de di asteke ku her kurdek karibe pê serbilind be de ye. Bername û pergalên li kurdî hatine wergerandin ji hêla ewlekarî, bikêrhatin, dîtbarî û pêşveçûnê ve bername û pergalên herî hêja ne û ji hêla dewlet û saziyên herî pêşveçûyî ve tên bikaranîn û bikaranîna wan tê teşwîqkirin. Lê ligel vê jî, giyayê hewşê tehl û kurmancî ji me re tirş tê.
Ligel hemû bêderfetiyan ala zimanê kurdî bi saya Koma PCKurdê her bilind e lê mixabin ji ber ku proje gelek in û ji ber bêderfetiyan ne pêkan e ku hemû tiştên hatine wergerandin ji hêla ziman ve bên kontrolkirin, di hemû bernameyan de zimanekî yekgirtî nayê bikaranîn. (Mînak: 'paste'ya bi înglîzî li hin ciyan 'pêveke' ye li hin ciyan 'pêvekirin' e û li hin ciyan 'pêve bike' ye). Di ber wergerandina bernameyan de xebatên ji bo ferhengeke teknîkî jî ji mêj ve didomin, termên ku di kurdî de nîn in -an jî ji ber ku ne zindî ne nayên zanîn- di encama nîqaşên dûvedirêj de tên peydekirin. Mînak; peyva 'file' ku li beşên din ên Kurdistanê wekî 'fayl' tê bikaranîn, ji berê ve wekî dosî, dosye û dosya dihat bikaranîn. Lê komê di encama nîqaşan de peyvên 'file, folder, directory wekî pel, peldank, pelrêç diyar kirin û niha ev peyv di hemû wergeran de rûniştine. Lê peyvên wekî pêvekirin, jêkirin, hejmartin ku di civakê tên bikaranîn lê ji ber ku perwerdehiya kurdî bi pergal nehatiye kirin, li gorî bilêvkirinên herêmî û awayên cur bi cur tên nivîsandin. Eger ji birêz Zeraq bê xwestin, wekî di nivîsa li ser pirtûka 'Matematîk'ê de, dê karibe gelek çewtiyên rastnivîs û rêzimanî di wergerên pergal û bernameyan de jî rêz bike. (Lê ev çewtî teqez dê ne nîvê çewtiyên saziyên ragihandinê bin lewre zirar nayên 'pêşwazîkirin')

* Matematîka bi kurdî û avakirina zanistê, Dilawer Zeraq – 9-10 Gulan Şemî- Yekşem, HAWAR hejmar 4-5

PIRZIMANÎ Û BÊZIMANÎ

2009-06-27T14:03:00.004+03:00

AMED ÇEKO JIYAN
Wê rojê li ser înternetê min vîdeoyeke balkêş dît. Vîdeo ya balindeyekê bû, navê balindeyê “Menura Albertî” bû. Di destpêka vîdeoyê de, yekî wêneyê vê balindeyê dikişand û balindeyê dengê deklanşorê derdixist, paşê jî dengê korneya erebeyan û piştre dengê kesê ku balinde dikişand kamerayê û dengê çûkên din. Menura Albertî dikaribû hemû dengên ku dibihîze derxe.
Pirdengiya Menura Albertî rewşa me kurdan anî bîra min; em dikarin bi heftê û heft miletan re bi zimanê wan -gelek caran ji wan çêtir- biaxivin lê dema em du kurd tên cem hev...
Menura Albertî balindeyek e, berevajî balinde/lawirên din, tenê dengên li der û dorê derdixe. Lê em?

***

Carekê min ji hevalekî alman re bûyera ku hatiye serê kurdekî ji Helebê wekî hatibe serê înglîzekî vegot. Min got;
Nasekî min î înglîz ku ji bakurê Înglistanê ye, ji bo karekî diçe Londonê. Li Londonê li oteleke pir kevnar ku di roja îro de jî wekî otel tê bikaranîn dimîne. Wî hevalî got, beriya here otelê rezervasyona wî şîrketa tûrê çêkiriye. Dema çûye otelê, dîtiye ku odeyeke li qateke jorê danê. Ji ber ku lingên wî diêşin, xwestiye odeya wî biguherînin û odeyeke li qatê jêrê bidinê. Lê dema ku vê daxwaza xwe ji bellboy re gotiye, bellboy gotiye “Je ne parler, me no speak english” yanî bi tarzankî xwestiye bêje “ez bi înglîzî nizanim û bi fransizî pê re peyiviye. Dema li kafeya otelê ji garson avekê xwestiye, garson jî bi fransizî pê re peyiviye. Li ser vê jî, ew hevalê înglîz pir tengijiye û hêrs bûye.
Piştî van gotinan, hevalê alman ku min jê re ev çîrok vegot, pêşî bêdeng ma, her wekî bifikire tiştek tê de heye û paşê bi ken got; na lo, li Londonê li oteleke kevnare çawa bellboy û garson bi înglîzî nizanin? Paşê min got, otel ne li Londonê li Amedê ye, ziman jî ne înglîzî û fransizî ne, kurdî û tirkî ne û min çîroka rast ku li Amedê hatiye serê nasekî ji Helebê jê re vegot.
Min çîroka bûyera hatiye serê kurdê ji Helebê bi awayê derew û bi awayê rast hem ji hin hevalên kurd re jî vegot. Tiştê balkêş ew bû ku dema hevalê alman mesela înglîzê bi fransizî dipeyive bihîst pêşî metel ma û paşê diyar bû ku pir bawer nekir. Lê hem mesela rast hem jî ya derew tu caran ji kurdan re wekî tiştekî ecêb nehat. Gelo êdî em hîn bûne ku “dengên yên din” derxin?

***

Navên Gulay, Erdal Erzincan, Erkan Ogur, Musa Eroglu -û belkî bi dehan navên din- çi tîne bîra me? Ev kes di salên borî de bi vexwendina Şaredariya Mezin a Amedê hatine mîhrîcanan. Xwedê dizane kî ji bo were Amedê çiqas pere standiye û tabî yên ew vexwendine... 9`emîn Mîhrîcana Amedê bi dawî bû. Baydemîr di hevpeyvîna xwe ya digel Çetîn Altun de digot bi saya mîhrîcanên ku wekî kevneşopiyekê her sal ji hêla Şaredariyê ve tên lidarxistin, dê reform û ronesansek pêk bê.
Dema ku mîhrîcan didomiya, broşurek kete destê min. Broşur a bernameya Diyarkapi Festivali bû. Diyarkapi Festivali, dema ku mîhrîcana Amedê didomiya, ji hêla Walîtiya Amedê ve hat lidarxistin, û bêşik ev mîhrîcan ji bo sabotekirina mîhrîcana Amedê bû, ango armanc ew bû ku girse bi alîkariya kesên navborî ji mîhrîcanê bên dûrxistin... bi alîkariya kesên berê ji hêla `hin kesan` ve ji bo mîhrîcanê hatibûn vexwendin û di dilê girseyê de hatibûn şîrînkirin.

Li dû çîroka hatiye serê camêrê helebî û `hunermendên` sabotekar, bi vê nevê mirov jixwe çend pirsan dike û li ser rewşa Menura Alberti difikire:
Gelo kê û ji bo çi armancê Îbrahim Tatlises, Mahsun Kirmizigul û gelekên din vexwendibûn Newrozan?
Reform û ronesans? Gelo Menura Alberti pirdeng e an bêdeng e? Gelo em kurd pirziman in an jî bêziman in?
Beriya em pirzimanî û bêzimaniyê ji hev nas nekin, em ê `reform û ronesans`ê ji `qetliama spî û asîmîlekirin`ê jî nas nekin.

`ÇEKA HERÎ BI BANDOR MÎKROFON E`

2009-06-27T14:00:00.001+03:00

ÇETÎN ALTUN – AMED ÇEKO JIYAN
Navê komê ‘Gose’ di zimanê baskiyan de tê wateya birçîbûnê û endamên komê da zanîn ku armanca komê ew e ku bi enstrumanên gelêrî muzîka nûjen çêkin û bi çeka herî bi bandor `mîkrofon`ê peyamên xwe ragihînin girseyan.

Koma muzîkê ‘Gose’ beriya 4 salan hat avakirin û di komê de Ines vokaliyê dike û amura muzîkê ya bi navê ‘trîkîtîxa’ dixe, Inakî li drums û Osoran jî li gîtarê dide. Ji ber ku endamên komê bi xwe re birçîbûna muzîka sentez a ji muzîka gelêrî û muzîka modern pêk tê, dîtine koma bi navê `Gose` ango `Birçî` damezirandine.

Koma ku der barê têkiliya ziman û muzîkê ya li welatê Baskê de diyar kirin ku bi zimanê xwe hunera xwe bi kar tînin û wiha pê de çûn: “Di stranê de tu peyam tune bin jî, naverok vala be jî, ji ber ku li Baskê bazara muzîka bi zimanê baskî heye û bazareke geş e, stranbêj bi piranî bi zimanê baskî muzîkê çêdikin. Wekî din ji ber ku gelê baskî herî baş bi zimanê baskî dipeyive û zimanên din wisa baş nizane, ji bo muzîkê bi piranî zimanê baskî tê tercîhkirin.”

BI ZIMANÊ XWE DISTRÊN
Endamên komê ragihandin ku di muzîkê de peyam û hest ji zimanê tê bikaranîn girîngtir in û wiha domandin, “Lê di navbera me û we de cudahiyek heye; zimanê me di bin parastinê de ye lê yê we ne di bin parastinê de ye. Wekî mînak, ez bi zimanê xwe yê zikmakî perwerde bûme. Beriya 50 salan em jî di vê rewşê de bûn lê niha derfetên me hene ku em bi zimanê xwe perwerdehiyê bibînin û zimanê xwe bi pêş ve bibin. Zimanê perwerdehiyê li gorî daxwaza kesan tê hilbijartin, kî bixwaze bi spanyolî perwerdehiyê dibîne û kî bixwaze bi baskî perwerdehiyê dibîne. Niha di navbera me û spayolan de lihevhatinek heye. Beriya em werin vê astê, gelek baskî hebûn ku bi zimanê baskî qet nizanibûn. Niha divê em ji bo bidestxistina wê serdema ku me ji dest da bixebitin. Dinya diguhere, êdî kî bi kîjan zimanî bixwaze bi wî dijî, Îro li welatê Baskê ji bo parastina ziman şerê çekdarî hewce nake lewre zimanê me ji hêla gelê me ve tê axaftin. Niha divê em ferhengên ji bo peyvên aborî, siyasî û her wekî din biafirînin. Şerê niha bê dayîn divê bi vî awayî ji bo pêşdebirina ziman be. Lê beriya 50 salan tenê kal û pîr bi baskî dizanibûn, ciwan tenê spanyolî dizanibûn, wekî niha li Kurdistanê ciwan bi tirkî dipeyivin. Rewşa me pir ne cuda bû.”

Endamên komê anîn ziman ku gelekî kêfxweş bûne ku hatine Kurdistanê û hestên xwe wiha vegotin, “Ji hêla erdnîgariyê ve em ji hev pir dûr in. Lê ji hêla hestkirinê ve em pir nêzî hev in. Şeva konserê, li ser sehnê me xwe li malê hîs kir. Çarenûsa me pir dişibe hev, êşên me di paşerojê de kişandin yek in. Em rewşa hûn niha tê de baş hîs dikin. Bav û kalên me jî ji bo çand, ziman û serxwebûna gelê baskî şer kir.”

STRANA XEWNÊN SOSYALÎST
Endamên komê anî ziman ku ji bo muzîkê lîmît tune û muzîk riya herî baş e ku di navbera gelan de pirên dostaniyê bên avakirin û mirov ji hev fêm bikin û der barê hilbijartina stranên ku di konsera Amedê de gotine wiha gotin, “Demeke kin ji me re hatibû veqetadin. Me xwest em di wê dema kin de ji repertuara xwe stranên cuda bistrên. Wekî din, me xwest em hemû amûrên xwe yên muzîkê bi kar bînin. Gotinên stranan jî, her tim ji tiştên ku di mejiyê me de ne pêk tên. Wekî mînak strana duyemîn ji bo berxwedanê peyam didan. Digot; Kesên li der dora te dibêjin tu yê ji karê xwe bibî, tu yê bêpere bimînî, dinya dê xira bibe. Tenê bixebite, qet nefikire, pir bixebite û dewlemend bibe. Lê me peyama berxwedanê dida û me digot, li ber xwe bide`. Straneke din der barê xewnên sosyalîst de bû, der barê şerê pêşiyên me de ku em gihandin vê rojê. Stran ji bo ku şerê pêşiyên me daye newe jibîrkirîn û careke din ew rojên reş venegerin û şer dest pê neke bû.”

Endamên komê pirsa ‘hûn niha rojnameyeke bi zimanê kurdî weşanê dike û her tim rastî zext û girtinan tê re diaxivin hûn di wê mijarê de çi difikirin? Bersiva ‘ji ber ku em rojnameyeke wihe re diaxivin kêfxweş in’ dan. Komê anî ziman ku li Baskê jî 2 rojnameyên wan hene û her tim bi girtin û cezayan re rû bi rû dimînin û wiha pê de çû: “Ji bo Azadiya Welat jî em dixwazin bêjin ku em vê rewşê dizanin, em dizanin çima rojname tên girtin. Rojnameyek dema ku karên baş dike û rastiyan derdixe holê hin kes ne kêfxweş in û ji ber vê rojname tên girtin lê dîsa jî her tim karê xwe berdewam bikin û her tim rastiyan ragihînin.”

2009-04-22T12:00:00.004+03:00

Panela Linux û Ubuntuyê

Ubuntu 9.04 Jaunty Jackalope derdikeve

Roja 25'ê nîsanê (Şemî/2009) li salona sînemayê ya Sumerparkê Panela me heye.
Panel dê der barê Linux, Ubuntu, Çavkaniya Azad û Kurdî de be.

Di panelê de dê CD'yên Ubuntu 9.04 Jaunty Jackalope û CD'yeke ku tê de bernameyên Çavkaniya Azad (Open Source) hene bêne belavkirin.

2009-01-31T22:47:00.001+02:00

DIVÊ ÇI BÊ KIRIN?

2009-01-15T02:45:00.003+02:00

AMED ÇEKO JIYAN

Hikûmeta AKP’ê beriya hilbijartinê bi destê saziya dewletê TRT’ê televizyona kurdî vekir. Bêguman li paş vê gava AKP’ê hin hesabên wê yên kirêt hene. Li hêlekê AKP hewl da/dide ku vê gava xwe wekî di hêla mafan de gaveke erênî bide xuyakirin, li hêla din jî nivîskar, siyasetmedar û zanayên kurd tînin ziman “pêdiviya kurdan bi televizyonê tune lewre bi dehan televizyonên kurdan hene. Divê kurdî ne wekî “zimanekî nayê zanîn” an jî “zimanekî nenas” lê wekî “kurdî” bikeve qeydan û di zagonan de ji bo azadkirina kurdî serastkirin bên kirin.” Hikûmeta AKP’ê, wekî ku di hemû polîtîkayên xwe de xwe li kerîtî datîne, di vê mijarê de jî xwe li kerîtî datîne û bi tu saziyên kurdan re bi tu awayî nakeve têkiliyê. Sedema sereke ya bertekên saziyên kurdan yên li dijî televizyona kurdî ya dewletê ew e ku AKP bêje “min kir”, kurdan bike dijberî vê televizyonê û piştre bêje “aha min televizyon vekir lê ji PKK’ê bigire heta DTP’ê her kes li hemberî vê derket” û di dilê xwe de bêje, “min golek dakir kurdan.” Lê xuya ye ku bi mirazê xwe şa nebû; kurdan hesabên wê yên kirêt deşîfre kirin.
Di vê dema kurd li dû deşîfrekirina hesabên kirêt in de, AKP di bin de amadekariya li çend zanîngehan vekirina beşa kurdî dike. Bêguman li paş vê gavê jî hesabên kirêt hene. TRT’ê çi xêr li ziman û çanda tirkî kiriye ku li ziman û çanda kurdî bike? Bertekên kurdan ên li dijî TRT 6’ê yên di çarçoveya redkirin û reşkirina wê de di cih de ne. Lê mijara televizyonê û mijara zanîngehê qet naşibin hev lewre divê reaksiyon jî cuda bin.
Beriya ku dewlet televizyoneke kurdî veke jî, kurdên ku di televizyon û rojnameyên “ne yên kurdan” de dixebitîn wekî “ne ji me” an jî “reviyayî” dihatin binavkirin lê bêyî ku bibin “ne ji me” gelek kurd wekî mamoste, doçent an jî xwendekar li zanîngehan in.
Bi ya min riya herî baş ji bo pûçderxistina gava AKP’ê ew e ku kurd bi saziyên xwe û ciwanên xwe yên xwendekar re, bêyî ku vê gavê wekî “gaveke qerase” ji bo çareseriyê bibînin, beşên kurdî yên zanîngehan dagirin û vê meydanê ji yên “ne ji me” re nehêlin. Heke wisa neyê kirin, dewlet dê di wan beşan de kurdên xwe yên ku bi kurdî dipeyivin û bi çand û zimanê kurdî re bi awayekî zanistî mijûl dibin, biafirîne. (Jixwe bi van gavan niyeta dewletê jî ew e ku kurdên xwe biafirîne.) Bi reaksiyoneke wisa hem dê gava AKP/Dewletê pûç derkeve û hem jî ev gav dê ji bo kurdan bibe destkeftiyek. Heke li hemberî van polîtîkayan reaksiyonên di cih de yên ji bo pûçkirina van polîtîkayan neyên nîşandan û AKP/Dewlet bi ser bikeve û ‘kurdên dewletê’ bên afirandin, kurd dê zirareke mezin bibînin.

http://www.welat.com/nuce.aspx?n_id=6542&cure=forum

Heşt TV û ruhiyeta xulamê axê

2008-12-03T01:43:00.004+02:00

AMED ÇEKO JIYAN
Ev demek bû ku di TV'ên tirk de wekî ku gezek nanê hişk bi niyeta sedeqeyê didin, qala televizyona kurdî ku dê di TRT'ê de weşanê bike dihat kirin. Ji hêla 'kurd'an ve ev gav ji roja pêşî ve bişik hate pêşwazîkirin û çend nivîsên ku niyeta vê gavê wekî niyeteke xêrnexwaz nîşan didan jî hatin weşandin. Heta niha di çapemeniya tirk a serdest de ev mijar bi awayekî vekirî nehat vegotin, tenê wekî ku Dewleta tirk bi hestên bilind ên neteweya xwe ya pîroz xêrekê li kurdên belengaz û jar dike hat nîşandan.Heke mirov bi berçavka wan li mijarê binêre, teqez mirov dê neçar bimîne ku wan mafdar bibîne.
Ma ne em kurd in ku me hê pêvajoya netewebûnê derbas nekiriye?
Ma ne em kurd in ku hê zimanekî me yê bi kêrî ragihandin û perwerdehiyê were tune?
Ma ne em kurd in ku em nikarin bêyî serdestiya neteweya pîroz a tirk ji koletiya dewletên mêtinger rizgar bibin?
Dema mirov bi vê berçavkê li mijarê binêre, mirov dê neçar bimîne ku wekî qaşo ronakbîrên kurd ku di nîveka dilê bajar û şarên neteweya serdest de di bin siya qesrên wan ên xeşîm de bi ruhiyeta xulamê ku dema axayê wî digotê "kurê kerê" bi hişmendiya mîrateya çarenûsa qirêj digot ,Ji min re got ha, ne ji we re got" û bi saetan xwe dipesinand, li mijarê binêre û dê xwe qani' bike ku dewlet dê bêyî propagandaya antî-kurd xêrê li çand, ziman û dîroka kurdan bike her wekî me di TRT'ê de strana "Kanî kanî evsar kanî" wekî "Hani hani..." guhdarî nekiribe û em nebûbin şahid ku GUN TV ji ber weşandina stranên kurdî bi hezaran YTL nehatibe cezakirin. Û jixwe divê mejiyê mirov ji yê masiyan kêmtir be ji bo ku mirov girtina yek ji rûmetên gelê kurd Azadiya Welat ku bi dehan xebatkarên wê hatine girtin, windakirin û kuştin, bi bîr neyne.Me qala berçavka ku serdestên me yên sedên salan di nava noka çavên me de bi cî kiribû kir. Lê... lê berçavkeke din heye ku em ew qas jîr û çak bûne ku me kurdan di bin hemû polîtîkayên tuneker û zordest de bi xwîn û xwêdanê afirandiye da ku em karibin rastiya jiyanê û dek û dolabên qewmên diz û talanker arasteyî mejiyên xwe yên azad bikin. Bi min haya Muhsin Kizilkaya ji vê berçavkê tune ku di nûçeyên prime time de xwe xist rewşa xulamê axê.Di nûçeyên ku tê de bi quretiya mêrikê dewlemend ê ku mezinahiya xwe bi cîranê xwe yê feqîr bide hîskirin tasek şorbe dibir mala wî, qala Heşt TV dihat kirin de dihat gotin ku HEŞT TV dê propagandaya îdeolojiya dewletê neke û dê wekî kanalên din ên tirkî weşaneke pêşêketî bike. Ma kî nebûye şahidê weşana 'pêşketî' dema ji bo pesinandinê be jî serokên partiyên kurd ên Başûr nîşan didan, dîmenên wan ên ku ne bi kurdî lê bi zimanê erebî an jî înglîzî dipeyivîn, dineqandin û diweşandin? Eger berçavk ew berçavka ku kurdan wekî feqîr û neçarên li ber deriyê qewmê pîroz nîşan dide be, fistanê HEŞT TV'ê ji zû ve hatiye dirûtin. Û ji TV'ên din ên ku her roj çêr û sixêfan li nirxên me dikin diyar e ku ev kiras li me nayê.Dema ku mirov bi berçavka alternatîf li rewşê mêze bike, mirov dê bibîne jixwe bi salan e bi dehan televizyonên kurdan hene ku ji hêla partî û komên cur bi cur ên kurdan ve tên rêvebirin. Û televizyonên ku ne girêdayî partî û koman jî zêdebar...Mebest ne ew e ku bi awayekî neheq TV'ên kurdan bên pesinandin. Dema ku mirov li rewşa televizyonên kurdî yên ku ji hêla "kurdan" ve tên weşandin binêre, mirov dikare xwe wekî "kurdekî/ê" mafdar binîne ku bi her awayî tîrên rexneyan ber bi wan ve bide. Lê rastiyek heye; me kurdan çarenûsa kirêt ji zû ve çirandiye û me pêwîst nedîtiye ku ji bo bikaranîna mafên xwe li benda destûra kesan bimînin. Û jixwe nanê parsê ye ku di qirika mirov de dibe girêk û rê nade ku bi du gotinan li rûmeta xwe xwedî derkeve.
Welat - hejmar 4 - 3 kanûn 2008

KOL Î POŞMAN

2008-08-25T12:55:00.004+03:00

“Xwezî nebûya ew ciwaniya bi tolazî û xwîngermî ku mişt bi rojên xweş û şa derbas bû û min nedîtibûya vî kaliya balxerab.” Kalê pîr î piştqilûz di ber xwe re digot û diniçniçand dema ku di bin tava tûj î germ a havînê de neviya wî ya ciwan di pêşiya wî de dimeşiya û ber bi qeymeqamiyê ve diçûn. Kalo bi gopalê xwe yê cî bi cî terikî bi kulekî di pey neviya xwe ya ku di telefona di ber guhê xwe re dikir pitepit dimeşiya.

Keçikê bi dengekî bi gazinc û hêrs digot, “Welle ez pê re nakevim hundir. Ma zarok e. Her hal dikare karê xwe biqedîne.” Keçikê dor nedida diya xwe ya ku pê re dipeyivî, “Heso wekî beraza li malê radizê. Ma çima ew ji nav ciya dernakeve û hûn min pê re dişînin. Hi?” Her çiqas gotinên keçikê ji pêncî metre dûrî ve jî bi rehetî dihat bihîstin, kalo her wekî deng nebihîstî tevdigeriya, serê xwe dixist ber xwe, dikir niçeniç û di ber xwe re digot, “Xwezî nebûya ew ciwaniya ku me qedr û qîmet dida bav û kalan û min nedîta vî halê reben. Mala xweyiyê vê dewletê hilweşe, em kirin muhtacî pakêtek meqerne.”

Qeymeqamî bi fermana hikûmetê alîkarî li malên feqîran ku muxtarî navên wan jê re radgihand belav dikir lê ji ber ku ji berê de navbera kalo û muxtarê taxê tune bû, muxtêr navê wî nexistibû lîsteya alîkariyê. Piştî ku alîkarî hatibû belavkirin û ji kalo re gotibûn ku navê wî di lîstê de tune ye, wî bi gopalê xwe yê ku bi kevinbûna xwe dişibiya kalbûna wî, êrîşî dikana muxtêr kiribû. Der û cîran ketibûn navbera wan û ji bo aşkirina kalo, di ber dilê wî dabûn. Simoyê li Qesra Hikûmetê dixebitî aqilekî baş dabûyê. Simo gotibû ku serê muxtêr bişkêne û dikana wî serobino bike jî nikare tiştekî bi ser tiştekî bixe lê heke rasterast here cem qeymeqam û rewşa xwe jê re bêje, qeymeqam dê navê wî jî têxe lîsteyê.

“Ez qehirîm lê. Bi Xwedê ez di deriyê qeymeqamiyê re nakevim hundir. Ez ê wî li ber dêrî berdim û ez ê vegerim. Ew çi dike bila bike.” Keçikê gotinên xwe yên dawî gotin û telefon li rûyê diya xwe girt û di ber xwe re got, “Jixwe ez têra xwe pê re hetikîm, îca ez ê pê re bikevim qeymeqamiyê?”

“Keça min, hez `kî êdî tu vegere, ji vê pê ve ez dikarim rê derxim” kalo di dengekî mişt sûcdarî gote neviya xwe. Keçikê kire pifepif û got, “Na bavo, min ji diya xwe re got ku ez ê heya ber derî bi te re werim.” Keçikê ji ber ku fedî dikir di nava sûkê de bi bapîrê xwe re bimeşe, her lez dida xwe û bi çend gavan li pêşiya wî dimeşiya. Kalo ku bi vê rewşê serwext bû, careke din got, “Keçika min, êdî tu vegere.” Keçik bi carekê re zîvirî kalo û bi dengekî gur got, “Temam kalo, de hiş. Va em gihîştinê”

Piştî bêhnekê gihîştin ber deriyê qeymeqamiyê, keçik bêyî ku tiştekî ji kalo re bêje berê xwe da riya jê hatî û çû. Kalo qaxizên di berîka xwe de derxistin û bi hêrsa neheqiya muxtêr lê kirî qesta odeya qeymeqam kir. Dema ku çend gav di nav avahiyê de çû, yekî karmend ber bi wî ve beziya hat, destê xwe da ber sînga wî û got, “Hooop dayi! Nereye?*” Kalo destê wî ji sînga xwe vekir, gopala xwe li hewa hejand û bi heman hêrsê got, “Çi hop hop, ez ê herim cem qeymeqam. Muxtarê bênamûs navê min nexistiye lîsteya ardimê**. Her çi bibe dê bi qeymeqam bibe. Ez ê herim cem qeymeqam.” Karmendê qeymeqamiyê bi gopalê kalo girt û kir ku ji destê wî derxe, lê kalo xwe hê bêtir şidand û qet ji xwe kêm nekir. Din ava avahiyê de, nêzî deriyê odeya qeymeqam bû xirecira kalo û karmend. Karmend û welatiyê ku ji bo karên xwe li qeymeqamiyê bûn li wan civiyan û çend ji wan xwestin bikevin navbera wan lê karmendan kalo zeft kir. Pismamekî muxtarê taxê ku bûbû şahidê şerê kalo û muxtêr ji nav qerebalixê çeng bû û got, “Ez kalo nas dikim. Kalo li taxa me rûdine. Ji ber ku di hilbijartinan de dengê xwe dide partiya terorîstan, muxtar navê wî nexistibû lîsteya alîkariyê û wî jî êrîşî dikana muxtar kiribû.” Kalo gopalê xwe ber bi wî de hejand û got, “Bênamûs, ma tu ne pismamê wî kûçikî yî.” Li ser van gotinan karmendan xwe hê bêtir li kalo şidand.

Kalo her ku li ber xwe dida, karmendan ew baştir zeft dikir û di ber de jî lê didan. Yek ji karmendan destê kalo bi paş de qurufand, kalo ber bi dêrî ve kaş kir û wekî telîsa kayê kalo dakir ser peyariyê. Kalo li ser peyariyê serê xwe xist navbera her du lepên xwe yên qerase, wekî her demên xwe yên bed rojên ciwaniyê anîn hişê xwe û di ber xwe de got, “Xwezî nebûya ew ciwaniya bêxemî û bênamûsî û her nebûya ev kaliya bêrûmetî.”

*Hoop, xalo. Bi ku ve herî?

**Alîkarî

AMED ÇEKO JIYAN

azadiyawelat.com

Levketin (*)

2008-03-04T11:24:00.000+02:00

A. Çeko JIYAN

Ji ber ku li bajarên biçûk her kes hev û din nas dike û her tiştekî ku diqewime zû belav dibe, bajarên mezin zêdetir azadiyê pêşkêşî mirovan dikin û destûrê didin ku mirov, heke bixwazin, ji bo xwe jiyaneke takekesî û taybet biafirînin û bêyî ku zêde bifikirin ka civak dê bi çi çavî li kirin û tevgerên wan binihêre, dikarin li gorî dilê xwe şêweyekê bidin jiyana xwe û ji xwe re di nava wî bajarê mezin de gerdûneke takekesî biafirînin. Ji ber vê yekê ye ku bajarên mezin bi hemû kirêtî, xayîntî û qehbiyên xwe, her tim ji bo xwendina zanîngehê ji bajarên biçûk zêdetir xwendekaran ber bi xwe de dikişînin. Ev wekî hemû kesan, ji bo Laser jî derbasdar bû.
Ev sê sal bûn ku Laser li Amedê dikir ku zanîngehê bixwîne. Belê dikir ku zanîngehê bixwîne... her çiqas di azmûna têketina zanîngehê de encameke baş bi dest xistibû jî, ji ber ku jiyana wî bi carekê re hatibû guhertin, di ezmûnên zanîngehê de, wekî ezmûna têketinê, encamên baş bi dest nedixistin û roj bi roj ji zanîngehê bi dûr diket. Û her ku xwendin û têgihîştina wî û danûstandina wî ya bi mirovan re zêde dibû, dixwest ji tevliheviya jiyana xwe ya bi carekê hatibû guhertin, derbasî jiyaneke dîtir bibe. Mixabin ev xwestek her tim di dilê wî de wekî kulekê dima û her ceribandin bi têkçûnekê bi encam dibû.
Pêşî berê xwe dabû gîtarê; bi perê cixare û çayên li Kuça Hunerê kuştibû û dabû bi gîtareke kevn. Di demên pêş de li gîtarê baş sor bûbû. Jê re têlên nû kirîbûn, ji hevalên xwe deftereke ku welênên stranên destpêka fêrbûna gîtarê tê de hebûn, standibû. Êdî li malê tiştê ku herî zêde rûmet didayê gîtara wî bû; ew gîtara kevn êdî ji pirtûkên Freud û Neitche jî biqîmetir bûn li ber dilê wî. Piştî demeke dirêj a xebatê, dengê ku ji gîtarê derdixist dişibiya dengê stranan. Lê hê jî nikaribû stranekê ji serî heta dawiyê lê bixe. Dema ku dengê ji gîtarê derdixist dişiband dengê stranê, ji kêfa dikir bifiriya, mîna zarokên metropolan ku nûçeya bixêr a derketina derve ji dê an jî bavê xwe dibihîstin, kêfxweş dibû; kulîlkên biharê yên çiyayên bilind û asê di rûyê wî de dibişkivîn û jê hezeke bêhempa distend. Dixwest ku piştî lêxistina gîtarê başebaş fêr bibe, gîtara xwe bifiroşe û hinek pere deyne serê û pê elektrogîtarekê bistîne. Lê beriya ku lêxistina gîtarê başebaş fêr bibe, ji gîtarê jî sar bû; wekî ku ji Freud û Neitche sar bûbû.
Piştî sarbûna ji gîtarê, xwe li nîgarkêşiyê qewimand. Xewna wî ew bû ku rojekê wêneyê jineke tazî ku destê xwe ber bi bazekî bi firê dikeve dirêj kiriye û bi çavên xemgîn li bazî dinihêre, çêke. Bi qasî ku li kafeyeke Kuçeya Hunerê, li maseyeke li kêleka maseyên nivîskar û hunermedan bi rojan çayê vexwe, pere li boyax û tuwalan dabû da ku wî wêneyê di mejiyê xwe de çêke. Carinan, bi hefteyan ji odeya xwe dernediket. Çavên xwe digirtin û bi saetan difikirî da ku di mejiyê xwe de dîmenan biafirîne û dû re wan dîmenên di mejiyê xwe de afirandine, bi firçeyên xwe yên curbecur, li ser tuwalê nexş bike. Hemû wêneyên ku çêkiribûn li odeya xwe, li erdê, li ser hev kiribûn du kom. Komek hemû wêneyên curbecur û koma din ceribandinên wêneyê ‘jina tazî a destê xwe ber bi bazekî bi firê dikeve dirêj kiriye û bi çavên xemgîn li bazî dinihêre’ bû. Gelek caran ceriband da ku wêneyê nîşaneya kamilbûna di nîgarkêşiya xwe de çêke, lê rûyê jina tazî tu carî nedişibiya rûyê jinan... û baz jî her tim wekî kevokekê çilmisî xuya dikir.
Li dû têkçûna nîgarkêşiyê, meyla wî careke din çûbû ser pirtûkan lê hezkirina pirtûkan tenê demeke kin ajotibû; ne ramanên Neitche ne jî ên Freud wekî ramanên wî pêşketî û hevçax bûn. Ew jî nizanibû sedem çi ye, lê bi carekê, evîna lîstikvaniya şanoyê di dilê wî de hêşîn hatibû. Komeke xwendekaran hebû ku berê li saziyeke çandê wekî şanoger dixebitîn. Ji ber ku ew kom li dû pevçûneke digel nûnerên saziyê ji wir hatibûn qewirandin, li ber dilê wî şêrîn bûbûn. Di demeke kin de di nava komê de ji xwe re cî girtibû û tevlî xebatên wan bûbû. Di koma şanoyê de xwe dilxweş hîs dikir. Ne pirtûkan ne gîtarê ne jî nîgarkêşiyê ew ji gola xeman ew qas dûr kiribû. Hê di tu lîstikekê de cî negirtibû û derneketibû pêşberî temaşevanan lê di hemû provayan de wekî ku derkeve pêşberî bi hezaran tamaşevanên entelektuel, amade bû. Bi peroşiya sala yekemîn a xwendekariyê, bêyî ku biweste û gazincan bike, di xebatên şanogeriyê de dibeziya hemû karan. Gelek caran hevalên wî yên şanoger ji ber xebitîna wî ya bê westan ew pîroz dikirin û jê re digotin ku hêz û coşa xwe bi carekê re der neke. Lê wî her tim di dilê xwe de heman hêz û coş, wekî ku tu carî winda nebe, hîs dikir. Heke ev rewş wisa bidomiya, dê karibûya vexwarina alkolê jî kêm bike.
Şevekê, digel hevalên xwe yên şanoger, li mala hevalekî xwe bûbû mêvan û heya derengiya şevê li ser leyîstika nû axivîbûn û vexwaribûn. Heke wê şevê nûçeya ku ew ê jî di leyîstika nû de rolekê bistîne nestandibûya, dê bi xwe karibûya û ew çend venexwaribûya. Di destekî de deqa leyîstikê û di destê din de jî qedeha bîrayê, geh qurtek li bîrayê dixist û geh çavekî li beşên deqê yên têkildarî xwe digerand. Ji niha ve dest bi jiberkirina gotinên xwe kiribû. Bi saya alkolê, bi dengekî bilind gotin dubare dikirin.
Ji bo ku bi vê coşê gotinên xwe ji ber bike diviya here malê û bi tenê bimîne. Bi peroşeke ku gupegup bi dilê wî dixist, rahişt deqê û pakêta cixarê û derket. Di tariya şeva zivistanê de, di bin ronahiya zer a heyvê de dûmana cixareya xwe radestî bayê dikir û di sikakeke teng a Baglarê de li ser peyariya ku hemû kortikên wê di bin berfê de winda bûbûn û ji ber berfa spî wekî riyeke ji mermerê xuya dibû, geh bi wê de û geh bi vê de dihejiya. Ji ber ku çend carekê li kortikên ku wekî kortikên jiyanê, jê ve xuya nedibûn û ji bo têkbirinê di bin berfa spî de xwe xef kiribûn, qelibîbû û heya nava derpiyê xwe lewitîbû, bi awayekî ji rêveçûna xwe nebawer, bi gavên biçûk ber bi malê de diçû. Nedihat hişê wî ka çend şûşeyên bîrayê di sohbetên têrken de bi ser kezeba xwe ya ku ji ber nexweşiyê jiyana wî ya zaroktiyê herimandibû û gelek caran ew ji lîstikên zarokan ku li taxê dihatin lîstin bi dûr xistibû de, vala kiribû.
Sira bayê sar ji hêlekê ve hêdî hêdî ew ji bin bandora ava cehî derdixist û ji hêla din ve jî çawa ku nexweşiya wî wekî ku bi devê wî bibêje 'ez li vir im' kuxînî pê dixist. Di dema zaroktiyê de jî, di rojên sar de, carinan wisa kuxînî pê diket û bi her kuxîniyekê wekî parçeyek ji kezeba wî hilbe, ew di nava êşê de digevizand û belxemeke tîr û tarî bi ser dilê wî dixist. Ji ber nexweşîna ku gelek caran ew ji meş û çalakiyan jî bi dûr xistibû û dakiribû nav livînan, gelek caran çûbû nexweşxaneyan û derzî û derman standibûn. Beriya ku dest bi zanîngehê bike, nexweşina wî hema bibêje xwe pê dabû jibîrkirin. Lê di salên zanîngehê de, ji ber alkol û cixareyê derzî û dermanan tu fêde nedidanê.
Di her gaveke din de kuxika wî zêdetir dibû û êşa wî jî bi zêdebûna kuxikê dijwartir dibû. Êdî tê de hal nemabû ku bimeşe, ji bo ku hinekî bîna xwe bide, li derçika xaniyekî ku kevnbûna wî ji sewaxa hilweşiyayî ya dîwarê wî yê qulqulî diyar bû, bi tiliyên xwe yên qerisî ciyekî biçûk ji berfê paqij kir û li wir pal da dîwêr. Ji hêlekê ve erda şil û ji hêla din ve jî bayê ku wekî gûzanekê rûyê wî diçirand, heya mêjiyê nava hestiyên wî ew diqerisand. Dilerizî... ji lerizînê nikaribû cixareyê di nav tiliyên xwe de bigire. Wekî ku darniqêlek nikulê xwe li dareke hişk bixe, reqereqa diranên wî bû. Heke demildest xwe nigihanda ciyekî germ, diranên wî dê ji ber levketinê hûrhûrî bibûna. Der û dora wî giş bûbû berf û berf li ser lingê wî kom bûbû. Ji ber ku tu hêz tê de nemabû, êdî rabûn qet nedihat hişê wî. Di nava berfê de, wisa qerisî û bêhêz ji xwe ve çû û bi kuxekux li ser tenişta çepê ku du bost berf lê hatibû, ket.
Lampeya xaniyê ku li derçika wê ketibû erdê, vebû. Jineke ku ji pişt perdê temenê wê diyar nedibû, hat ber pacê û çavên xwe li sikaka xalî gerandin. Jê ve ciyê ku dengê kuxekuxê jê dihat xuya nedibû. Jinika bizdiyayî lampe vemirand û di ber deriyê derve re li laşê di bin berfê de nihêrt. Çû ber wî, pêşî bi caketê wî girt û ew hejand; tu bersiv jê nehat. Jinikê bi baldariyeke bitirs guh li bêdengiya şevê bel kir. Ji der û dor tu his û deng nedihat. Bi wê dilrehetiyê çend carên din bi berstûka caketê wî girt û ew hejand lê dîsa tu bersîv ji laşê qerisî nedihat. Nîşaneya zindîbûna wî tenê hilma ku mîna dûmana cixarê ji devê wî derdiket û lerizîna wî ya ku dişibiya lerizîna seyekî ku xwe ji avê ziwa dike, bû. Nizanibû çi bike, di ciyê xwe de wisa sekinî û fikirî. Ev heft sal bûn ku jiyaneke bî borandibû. Ev heft sal bûn ku bi tena serê xwe di malê de dijiya û ji bilî çend serdanên lawê cîranê wê, di nava livînan de ew xwe bi xwe bû.
“Lawikê di nav berfê de çiqas bêguneh û jar xuya dikir.” Jinik difikirî. Hemin nedibû ku wî li wir, di nava seqema şeva zivistanê de bihêle. Ji ber ku destên wê diqefilîn, bi dawa xwe berfa li ser wî paqij kir, bi her du lingên wî girt û ew heta nava xênî kaş kir. Bi ketina wan a hundir re bû çîkeçîka çûkê di qefesê de. Di bin nêrînên çûkê de, beriya ku êzing dake sobeya tîna wê şikestiye, cilên wî jê şeqitandin û ew li ser livînê dirêj kir. Piştî ku sobe hinek germ bû û tîna xwe da dora xwe, çend carekê pêjgîr li sobê lefand û pêjgîra germkirî li laşê wî pêça. Her ku dema pêjgîr lê dipêça tiliyên wê li laşê sar dihingivîn, lerizandineke ecêb dikete laşê wê; bêyî destûra mêjiyê xwe bîneke kûr ji pozên xwe heya nava kezeba xwe dikişand. Pêjgîr danî erdê û destê xwe li ser laşê bêdeng gerand; laşê direcifî hê jî seqemî bû. Cilên xwe ji xwe kirin, laşê xwe yê ku germahiya dojehî ya salan dihewîne bi laşê sar ve kir û bi wî awayî kete xewê.
Jinik serê sibê zû ji xew rabû. Lawik dilerizî. Destê xwe li ser laşê wî yê ku berevajiyê rewşa bişev, wekî ku di nava agir de be, germ bû gerand û kete xeyalan. Di xeyalên wê de ew û lawikê ji berfê derketibû hebûn. Gelo li dû jiyana wê ya bî ya ew çend salan, ev diyariyeke Xwedê bû? Bi kuxîniya lawikê li kêleka wê, xeyalên wê ji ber çavan bi dûr ketin. Diviya sobe dadabûya, êmê çûkê bidayê û beriya taştêyekê amade bike, wekî; ku her roj dikir azadiyeke biçûk pêşkêşî çûkê bikira; wê di nava odê de azad berdabûya.
Dema ku Laser şiyar bû bi çavên kûs li der û dora xwe nihêrt. Nizanibû ka ev rewşa ew niha tê de ye xeyal e an rastî ye. Nikaribû çavên xwe baş veke; çavên wî dişewitîn. Laşê wî, wekî ku bi rojan di nava livînên kevn ên hirî de razabe, qerimîbû. Êşeke ku zorê didayê ketibû masûlkeyên stûyê wî. Xwest ku masûlkeyên stûyê xwe yê qerimî rehet bike... li hemberî xwe jineke tazî dît. Jinikê destê xwe bi jor ve hildabû û li bazê ku bi firê diket, dinihêrt. Çavên xwe yên ku bi zorê vedibûn hêdî hêdî girtin. Aveke sar bi ser çavên wî yên dişewitin de hat û heya ser sînga wî, mîna rûbarekî ji xwe re rê vekir û heya ku rehetiyeke nayê gotin bi ser dilê wî bixe, herikî.

*Ev nivîs di pergala xebatê ya bi Kurdî (Ubuntu'ya Kurdî) de bi bernameya nivîsandinê ya Kurdî (OpenOffice.org) hatiye nivîsandin.

**http://www.kovaraw.com/index.php?option=hem_content&task=view&id=420&Itemid=59

Pêşniyarek ji bo ferhengnûsan

2008-02-20T10:00:00.002+02:00

AMED ÇEKO JIYAN

Di zimanan de lêker di deman de, li gorî hin rêbazan tên kişandin. Wekî mînak; di kurmancî de lêkera 'çinîn'ê di demên borî de dibe "çinî", di dema niha û di dema bê de dibe "çin".

Dema Boriya Berdest

Min diçinî

Çîroka Dema Boriya Dûdar

Min çinîbûye

Dema Boriya Dûdar

Min çiniye

Çîroka dema boriya têdeyî

Min çinîbû

Dema Boriya Têdeyî

Min çinî (çinî)

Dema Niha

Ez diçinim (çin)

Dema Bê

Ez ê biçinim (çin)

Em dikarin lêkerên kurmancî li gorî rêbazên kişandinê wekî 5 komên cuda bigirin dest

-în, -an, -tin
astin (=aştin, estin, aftin, artin, êrtin, êjtin, axtin)
-andin
Lêkerên koka wan ji tîpekê pêk tê
Lêkerên bêrêbaz

1) -în, -an, -tin

Mînak:

dizîn, kirîn, çilmisîn, derizîn, dewisîn, fetisîn, pêçan, kolan, kutan, girtin, cûtin, kuştin û hwd.

dizîn: Min dizî, Ez didizim (dizî, diz)

kirîn: Min kirî, Ez dikirim (kirî, kir)

derizîn Ez derizîm, Ez diderizim (derizî, deriz)

pêçan: Min pêça, Ez dipêçim (pêça, pêç)

kolan: Min kola, Ez dikolim (kola, kol)

kutan: Min kuta, Ez dikutim kuta, kut)

girtin: Min girt, Ez digirim (girt, gir)

cûtin: Min cût, Ez dicûm (cût, cû)

kuş(j)tin: Min kuşt, Ez dikujim (kuşt, kuj)

Wekî ku ji hemû mînakan diyar e, dema ku ev lêkerên me di demên borî de tên kişandin, tîpa dawî a paşgira raderê (çinîn) dikeve û tîpên din dimînin. Di dema niha û dema bê de jî hemû tîpên paşgira raderê (çinîn) dikevin.

2) astin (=aştin, estin, aftin, artin, êrtin, êjtin, axtin)

Mînak:

Parastin, qevastin, guhestin, pişaftin, spartin, hejmartin, kesaxtin, biraştin û hwd. -astin
parastin: Min parast, Ez diparêzim (parast, parêz)
qevastin: Min qevast, Ez diqevêzim (qevast, qevêz)
guhestin: Min guhest, Ez diguhêzim (guhest, guhêz)
pişaftin: Min pişaft, Ez dipişêvim (pişaft, pişêv)
spartin: Min spart, Ez dispêrim (spart, spêr)
hejmartin: Min hejmart, Ez dihejmêrim (hejmart, hejmêr)
kesaxtin: Min kesaxt, Ez dikesêxim (kesaxt, kesêx)
biraştin: Min biraşt, Ez dibirêjim (biraşt, birêj)

Wekî ku ji mînakan xuya ye, di dema borî de du tîpên dawî ên paşgira raderê (parastin) dikevin û di dema niha û dema bê de jî sê tîpên dawî (parastin) dikevin û tîpa "a" ya paşgira raderê (parastin) ditewe û dibe "ê" û hin tîpên piştî "a"yê jî vediguhêzin tîpeke din. (s - z, ş - j, f - v,)

3) -andin
Mînak:

borandin, çelqandin, çirandin, êşandin, hewandin, neqandin û hwd.

-andin
borandin: Min borand, Ez diborînim (borand, borîn)
çelqandin: Min çelqand, Ez diçelqînim (çelqand, çelqîn)
çirandin: Min çirand, ez diçirînim (çirand, çirîn)
êşandin: Min êşand, Ez diêşînim (êşand, êşîn)
hewandin: Min hewand, Ez dihewînim (hewas, hewîn)
neqandin: Min neqand, Ez dineqînim (neqand, neqîn)

Di dema borî de du tîpên dawî ên paşgira raderê (şewitandin) dikevin û di dema niha û bê de sê tîpên dawî ên paşgira raderê dikevin û û tîpa "a"yê vediguhêze "î"yê. (şewitîn)

4) Lêkerên ku koka wan ji dengekî pêk tê. bûn, çûn, kirin, xwarin.

bûn: Ez bûm, Ez dibim (bû, b)

çûn: Ez çûm, Ez diçim (çû, ç)

xwarin: Min xwar, Ez dixwim (xwar, xw)

Di dema borî de “in”a paşgira raderê dikeve û di dema niha û dema bê de tîpa yekemîn tenê dimîne.

5) Lêkerên bêrêbaz. Gotin, hiştin, man, dîtin... Dema ku ev lêker hatin jiberkirin, divê kişandina wan a li gorî deman jî bê jiberkirin lewre her yek ji wan xwedî rêbazeke cuda ye.

Gotin: Min got, Ez dibêjim (got, bêj)

Hiştin: Min hişt, Ez dihêlim (hişt, hêl)

Man. Ez mam, Ez dimînim (ma, mîn)

* * *

Wekî ku di hemû koman de diyar e, dema ku em lêkeran li gorî deman dikişînin, em awayên wan ên raderî li ber çavan digirin; ango wekî ku di ferhengan de cih digirin. Awayê raderî ya lêkeran çawa tê diyarkirin?
pêçan: Wan (ew) pêçan
girtin: Wan (ew) girtin
parastin: Wan (ew) parastin
borandin: Wan (ew) borandin
hatin: Ew hatin

çûn: Ew çûn

mirin: Ew mirin

Ev rêbaz ji bo hemû lêkeran derbasdar e û bi vî awayî em dikarin awayê raderî ya hemû lêkeran bi dest bixin. De niha em werin ser sernavê nivîsê. Ji bo ku mebest bi awayekî zelal bê fêmkirin, em li mînakên li jêrê binêrin:
Ez tewiyam, Ez ditewim
Ez xapiyam, Ez dixapim
Ez lefiyam, Ez dilefim

Lêkerên li jorê hatine nivîsandin, di ferhengan de wekî "tewîn", "xapîn" û "lefîn"ê cih digirin. Heke em van lêkeran wekî awayê ku di ferhengan de cih digirin qebûl bikin, pêwîst e ku em wan wekî "-în"ê bikişînin. An jî em ê riya ku ji bo hemû lêkerên din tê bi kar anîn, bi kar bînin û awayê ku di ferhengan de cih digire piştgo bikin.
Bi ya min, divê em çêkirina awayê raderî li ber çavan bigirin.
Ew tewiyan: tewiyan
Ew xapiyan: xapiyan
Ew lefiyan: lefiyan

Piştî ku me van lêkeran wekî li jorî diyar bûne qebûl kir, em wan di deman de bikişînin.

tewiyan: Ez tewiyam, Ez ditewim (tewiya, tew)

xapiyan: Ez xapiyam, Ez dixapim (xapiya, xap)

lefiya: Ez lefiyam, Ez dilefim (lefiya, lef)

Wekî ku ji mînakan jî diyar e; lêkerên "-iyan"ê wekî lêkerên "-în", "-an" û "-tin"ê hatine kişandin. Me ji bo koma "-în", "-an" û "-tin"ê gotibû: “dema ku ev lêkerên me di dema boriya têdeyî de tên kişandin, tîpa dawî a paşgira raderê (çinîn) dikeve û tîpên din dimînin. Di dema niha û dema bê de jî hemû tîpên paşgira raderê (çinîn) dikevin.” Wekî ku di mînakên jorê de hatiye diyar; baştir e ku ev lêker di ferhengan de ji dêvla "tewîn", "xapîn" û "lefîn"ê ve wekî "tewiyan", "xapiyan", "lefiyan" cih bigirin. Ev yek dê fêrkirina zimanê kurmancî hêsantir bike.
http://www.azadiyawelat.com/forum/pesniyarek-ji-bo-ferhengnusan.aw

Çima Ubuntu/Linux?*

2008-01-25T11:21:00.000+02:00

AMED ÇEKO JIYAN

Em dikarin gelek rûpelan bi bersivên vê pirsê tije bikin lê ez dixwazim li ser çend sedeman tenê rawestim. Çima Ubuntu/Linux?

Ji ber ku Ubuntu/Linux reşaneke GNU/Linuxê ye û GNU/Linux di nava hemû Pergalên Xebatê (PX) de ya herî ewlekar e û Ubuntu/Linux di nava reşanên GNU/Linuxê de reşana herî bilez bi pêş dikeve û belav dibe ye. Çima Ubuntu/Linux? Ji ber ku Ubuntu/Linuks bikarhêneran di bikaranîn û guherandina bikêrhatin, ziman û pêşdebirina pergal û nivîsbariyan de azad dihêle. Çima Ubuntu/Linuks? Ji ber ku Ubuntu/Linuks ji hemû pergalên din bikêrhatîtir e. Çima Ubuntu/Linux? Ji ber ku GNU/Linux bi KURDÎ ye!!!

Ubuntu reşaneke Linuxê ye û wekî pergala xebatê ya komputerê hatiye amadekirin. Mirovekî ku komputer bi kar aniye (komputerên bi pergalên Windows, MacOS an jî bi pergaleke din a xebatê), dikare bi hêsanî Ubuntuyê jî bi kar bîne.

Komputer çawa tên bikaranîn? Wekî tê zanîn, divê berî her tiştî di komputerê de pergaleke xebatê (Linux, Windows, MacOs an jî pergaleke din) hatibe sazkirin. Bi sazkirina pergala xebatê re hin bername (wekî bernameyên nivîsandin, xêzkirin, guhdarîkirina muzîkê, temaşekirina vîdeoyan, gerok, peyamnêr û hwd.) saz dibin. Di komputeran de beşên ku mirov dikare lê pelên nivîs, muzîk, bername, wêne û hwd. tomar bike hene. Di nava hemû mirovahiyê de du cureyên bikarhênerên komputerê hene. 1 bikarhênerên ji rêzê, 2 jî bikarhênerên pispor. Bikarhênerên ji rêzê, bernameyên nivîsandin, peyamnêr, guhdarîkirina muzîk û temaşekirina fîlman û bernameyên gerok (browser) bi kar tînin. Her wisa hin bernameyên têkildarî karên xwe jî (wekî bernameyên mîzanpajê) bi kar tînin. Bikarhênerên pispor hem van bernameyan hem jî bernameyên ku têkildarî karên pisporî ên komputerê ne -bernameyên wekî bernameyên çêkirina bernameyan- bi kar tînin.

Bi awayekî basît em dikarin bêjin ku bikaranîna komputerê ji bikaranîna bername û beşên hard dîskê pêk tê. Nexwe heke em zanibin kîjan bername ji ku derê tê vekirin û çawa tê bikaranîn û pel li ku derê û çawa tên tomarkirin, em dikarin ji xwe re bêjin “bikarhênerê/a komputerê”.

Ji ber ku piraniya bikarhênerên komputerê, bikaranîna komputerê li ser Windows'ê hîn bûne, bikaranîna Windows'ê ji wan re gelek hêsan tê û hin bikarhênerên ji rêzê yên Windows'ê dema dikin ku Ubuntu'yê bi kar bînin, dibêjin ku bikaranîna Ubuntu'yê wekî bikaranîna Windows'ê ne hêsan e. Lê heke mirovekî ku ji bikaranîna komputerê tu tîştî fêm nake, bi Ubuntu'yê dest bi bikaranîna komputerê bike û wekî bikarhênerekî ji rêzê bikaranîna komputerê li ser Ubuntu'yê fêr bibe û dû re derbasî Windows'ê bibe, bikaranîna Windows'ê dê jê re gelek zortir be. Lê bikarhênerekî/e -wekî me li jorê got, ku zanibe bikaranîna komputerê ji zanîna “kîjan bername ji ku derê tê vekirin û çawa tê bikaranîn û pel li ku derê û çawa tên tomarkirin” pêk tê, dê karibe bi awayekî hêsan hem Ubuntu'yê, hem Windows'ê hem jî PX'yên din bi kar bîne.

Ji bo ku em Ubuntu’yê çêtir nas bikin, em li hin bernameyan binêrin. Bernameya ku di hemû komputerab de heye, bernameya ofîsê ye. Di Windows’ê de Microsoft Office ji bo vekirin û serastkirina pelên nivîsê hatiye pêşxistin. Di Linuxê de bernameya OpenOffice.org beramberî vê ye. Hemû karên ku hûn dikarin bi MS Officeyê pêk bînin, hûn dikarin bi OpenOffice.orgê jî pêk bînin. Di Windowsê de bernameya temaşekirina fîlman Windows Media Player e, di Ubuntuyê de Lêdera Fîlman e. Bi Lêdera Fîlman dikarî li VCD û fîlmên CD an jî DVD temaşe bikî. Di Windowsê de bernameya peyamnêr a demildest Live Messenger e, di Ubuntuyê de Pidgin e. Di Ubuntuyê de beramberî her bernameyeke Windowsê, bernameyek heye. Bernameyê Ubuntuyê, ji bo ku Ubuntu lezebez belav bibe, gelekî bikêrhatî ne û bikaranîna wan hêsan e. Ji ber vê ye ku Ubuntu di nava hemû pergalan de pergala ku herî zêde belav dibe ye.

Wekî ku me li jorê got, Ubuntu destûrê dide ku li hemû zimanan bê wergerandin. Ev demek e dirêj e ku wergerandina Ubuntuyê ji bo kurmancî didome. Gelek beşên Ubuntuyê û bernameyên Ubuntuyê li kurmancî hatin wergerandin. Bernameyên wekî OpenOffice.org, Firefox û Pidgin ku di Windowsê de jî tên bikaranîn, bi projeya wergerandina Ubuntuyê re ji bo Windowsê jî hatine wergerandin. Her wisa, dema ku Ubuntu tê wergerandin, di ber de Kubuntu, Xubuntu û hin beşên Edubuntu û Gobuntuyê jî hatin wergerandin. Pergala Xebatê ya yekemîn a bi kurdî Ubuntu bû lê niha gelekên din hene. Her wisa, bi wergerandina Ubuntuyê re, bêyî ku haya kesî jê hebe, Windows jî li kurmancî hat wergerandin.

Bername û pergalên ku li kurmancî hatine wergerandin ji malpera Ubuntuya kurmancî (http://www.ubuntu-ku.org) tên daxistin. Her wisa malpera forumê a ji bo alîkariya bikarhênerên kurmancî (http://www.pckurd.net) bi awayekî çalak xizmet û destekê dide bikarhêneran. Hemû kesên ku bixwazin, dikarin tev li koma teknîkî û/an jî koma wergerê bibin.

*http://www.azadiyawelat.com/forum/cima-ubuntu-linux-2.aw

Keça Xumxum Paşa

2008-01-16T19:46:00.000+02:00

Carinan hin bûyer hene ku mirovan ji hin tiştan sar dikin, neyîniyekê dixin dilê mirovan, wisa dikin ku hêviyên mirovan dişkên. Lê hin bûyer hene ku berevajiyê vê, dilê mirovan germ dikin û hêviyeke qerase dixin dilê mirovan. Îro ez bûm şahidê bûyereke wisa. Ez ji we re bêjim, hûn matmayî bimînin. Lê beriya ku tiştê îro laqî hatim ji we re bêjim, ez dixwazim bûyereke din -ku mijara wan yek e lê neyînî ye- ji we re bêjim.

Sala 2004'an bû. Wê rojê hilbijartin hebûn. Ji bo dengdanê, ez, birayê min ê mezin, bapîrê min û dapîra min diçûn dibistana taxa me. Xwişka min a 9-10 salî jî bi me re bû. Em hem dipeyivîn hem jî dimeşiyan. Em laqî hevaleke xwişka min hatin. Hevala wê pê re bi tirkî peyivî û xwişka min jî bi tirkî bersiva wê da. Piştî ku hevala wê çû, min jê re got "çima bi tirkî dipeyivin, ma ew keçik jî bi kurmancî nizane?" Bersiva ku dilê min êşand "Gava ez di nav hevalên xwe de bi kurmancî xeber didim, her kes bi min dikene" bû. Û ew êş îro kewiya.

De ez werim ser "ew êş çawa kewiya"yê. Îro min xwe ji taxa Hukumet Qonaxiyê berda sûkê. Dem nîvro bû û zarok ji dibistanê derdiketin. Sê keçikên ku temenên wan li dora 9-10 salan bû li pêşiya min dimeşiyan. Keçikek ji wan li pêşiya her du keçikên din dimeşiya. Her du keçikên li paş, kenê xwe bi ya din dikirin. Yekê digot "Keça Paşa ye, keça Paşa" û dibû tîqetîqa wan. Û ya din digot "Keça tirka ye, keça tirka" û dîsa dibû tîqetîqa wan. Keçika li pêş carê li paş xwe dinihêrî û bi tirkiyeke zelal digot "Evet, oyleyim." (Belê wisa me) Her du keçikên li paş, dîsa pê dikeniyan û henekên xwe pê dikirin, "Keça Paşa ye, keça Paşa." "Keça Xumxum paşa ye, li xwe danayne bi kurmancî xeber bide."

îro ez laqî kê hatibim min bi peroşiyeke nedîtî ev bûyer jê re got. Êvarê, dema em li malê li ser şîvê rûniştin, min ev bûyer ji maliyan re jî got, ew ji kena zikopişto bûn û ez ji kêfa firiyam. Di nava ken û kêfê de bavê min pirs kir, "Hûn zanin Xumxum Paşa çi ye?" Heya wê qasê min nizanibû ku 'Xumxum Paşa' ker e.

Îro hêviyek kete dilê min. Êdî tu kes nikare rê li ber kurmancî bigire, Ne Tirk, ne Soran ne jî Kurmanc. Wisa xuya ye ku çerx berê xwe diguherîne. Ma ji çapa duyemîn a Kovara W jî ne diyar e? Êdî zarokên welatê min ji kurmanciya xwe fedî nakin û kenên xwe bi kur û keçên Xumxum Paşa dikin.

Amed Çeko Jiyan / Misirc

Çavkanî: http://www.amidakurd.com

V û W

2008-01-14T00:43:00.000+02:00

Her çiqas cudahiya di navbera "V" û "W"ê de diyar û zelal be jî, gelek kes hene ku di birananîna van her du tîpan de çewtiyan dikin.
Peyvên ku "V" û"W" herî zêde tê de çewt tên bikaranîn û rastnivîsandina van peyvan ev in:

Rast Çewt
Welat Velat
Westabûn Vestabûn
Wisa Visa
Wax wax Vax vax
Heval Hewal
Silav Silaw
Çawa yî? Çava yî?
Bi hev re Bi hew re
Çav Çaw
Şev Şew

Em gelek caran dibînin ku ev peyv li ser otobusan -mixabin çewt- tên nivîsandin. Her wisa di gelek malperên kesên bavkurd de jî ev peyv çewt tên nivîsandin.
Dibe ku hin kes bêjin kurdên bakur di bin bandora kurmanciya jêrîn (soranî) de dimînin û dibêjin "Silaw", "Çaw" û "Şew". Lê ez vê angaştê rast nabînim lewre di navbera kurdên bakur û başûr de têkiliyeke wisa ku karibin bandorê li ser hev bikin nîn e û li hêla din ve, kurdên bakur ji kurmanciya nivîskî pir dûr in û soranî jixwe ji wan ve xuya nake (dûrbûna wê hûn biramin)
Ji ber ku ev çewtî tenê ji hêla kurdên bakur ve tên kirin, ez ê mînakên ji alfabeya tirkî bidim. Tîpa "V"yê di alfabeya kurdî û tirkî de bi heman dengî tên bilêvkirin. Dema ku me peyva"Vatan" a tirkî bilêv kir, me ji bo tîpa "V" a di vê peyvê de bi çi dengî derxist, em ê tîpa "V" a di peyva "Heval"ê de jî bi heman dengî derxin. Yanî "V" hem di tirkî de hem jî di kurdî de bi eynî dengî tên bilêvkirin.
Ez wisa bawer dikim ku çewtiya bilêvkirina tîpa "V"yê ji ber "W"yê ye. Tîpa "W"yê di tirkî de tune. Dema ku tirk îngilîzî dipeyivin, "W"ya îngilîzî wekî "V"yê dixwînin.
Mînak: Water (Votr), One (Van), Wish (Viş)

Îca, kurdên ku di ser tirkî re xwe digihînin cîhana derveyî, hemû çewtiyên ku tirk dikin wekî rast qebûl dikin û ji "Welat"ê re dibêjin "Velat" û ji "Westiyam"ê re dibêjin "Vestiyam". Bivê nevê ev çewtî bandorê li ser bilêvkirina "V"ê jî dike. Yanî li gorî mantiqê, dema ku "W" bibe "V", hewce ye ku "V" bibe tiştekî din. Di encamê de "V" jî dibe "W" û "Heval dibe "Hewal", "Silav" dibe "Silaw" û "Çav" dibe "Çaw".

AltaVista

2007-12-31T00:03:00.000+02:00

Motoreke baş a Lêgerînê: AltaVista

We motora lêgerînê a AltaVista ceribandiye? Min ceriband. Gelekî xweşik e. Dikarî bi vebijêrkên Web, Images, MP3/Audio, Video û News li gelek cureyên pelan ên wekî muzîk û vîdeoyê bigerî. Mixabin kurdiya wê tune (Ma kurdiya Google'ê heye? Tenê soarnî heye ew jî bi tîpên erebî ye.)
Wekî ku di gotina pêşiyên me de tê gotin "Haya zikê têr ji ê birçî tune" Belkî ev gotin %100 ne di cî de be lê piçekî be jî cî digire.

Dînê ku ji Xwedê re nameyan dişîne: BIRAKO!..

2007-12-21T23:43:00.000+02:00

Pere ji destê kesî nedigirt…

Li her cihî nan nedixwar. Aşxaneyên wî yên kifşe hebûn, dema birçî dibû, diçû wan deran û nanê xwe dixwar, ava xwe vedixwar, cixara xwe dikişand. Heqê nên nedida. Jixwe li cihê nan dixwar kesî pere jê wernedigirt. Dema yekî pere dirêjî wî dikir, hêrs dibû û digot: “Lawo qey ez parsekê bavê te me?!”

Berdewam bikim?

Baş e…

Dîsa carek mamûrekî dewletê, ji miletê Enadolê ligel jina xwe ya boqiltazî di ber wî re derbas dibe. Çend qirûş diavêje ber wî. Serê xwe ji ber xwe radike, destên xwe ji nava qapûtê xwe yî qirêja salan derdixe, dirêjî wî dike û dibêje:“Here qûna jina xwe bigire, paşê were pereyan bide!..”

Hê maye!..

Li Batmanê, li Xeraca Qurtelanê ya ku li ber Heykelê Ataturk e, jinek tê û xwe dide ber dîwêr. Ji jinikê dibêje: “Rabe xweha min, rabe!.. Fesad û ewan hene. Wê bibêjin dilê wê ketiye vî zilamî!..” Jinik şerm dike, serê xwe dixe ber xwe û dibêje “wîîîî, li min porkurê!” Li derdora xwe mêze kir. Paşê çend esnafên li wir jê re gotin: “Xanim guh nedê, ma tu nizanî ew Birako ye?!”

Belê ew Birako bû…

Birakoyê xwediyê niftikan… Her dem di destên wî de niftik (derbik/kibrît) hebûn. Pê dixist, diavêt erdê û temaşeyî êgir dikir. Ne tenê niftik, di tûrikê wî de her û her lîmon jî hebûn. Lîmon qet dikir, heta dilopa avê jê nedima diguvaşt, piştre agir berdida qetên lîmonê. Her minemina wî bû, kêm xeber dida.

***

Sînanî ye Birako...

Sînan gundekî Bismilê ye. Xwişka wî li Girêsîra dima. Piştî ku trên hat Batmanê, di riyên hesinî (riya trênê) de kar dikir. Li gorî saloxdaran, kesê ku pê re kar dikir, ji derdora xwe re wisa digot: “Şiva hesinî ya trênê dida ser milên xwe, bi metroyan dibir, lê nediwestiya!..” Gora wî li Girêsîra ye…

Her kesekî li Batmanê jiya be û temenê wî/ê raserî 40 salî be, xwediyê/a serpêhatiyeke li ser Birako ye. Demên wî yên dawî tê bîra min. 9-10 salî hebûm, tunebûm. Salên 1980-yî. Her gava bavê min ji dikanê ez dişandim bo kirîna rojnameyan, rastî wî dihatim. Li navenda Batmanê bes rojnamefiroşek hebû, ew jî li ber “peronê” bû. Di navbera peronê û Stasyona trênê de, jêrzemîneke tarî hebû ku liba lempeyê têra ronîkirinê nedikir. Birako an di nava wê jêrzemînê de bû, an li ber dikana fotografkêşê kêleka peronê, li ser kevirên sar rûniştibû an jî li qehwexaneya li hemberî aşxaneya Kazim Hoste, bi tena serê xwe temaşeyî derdora xwe dikir.

Kincên qetiyayî û kevin. Çawa ku ji qîra Batmanê derxistibin; reş, şilopilo û qirêj. Porê wî gijokî, te digot şanzdeh sal in serê xwe neşûştiye. Gava di ber wî re diboriyam, bêhneke giran ji dorhêla wî difûriya. Lê awirên wî, tevgerên wî, rabûn û rûniştina wî tesîreke mezin li min dikir. Dikana fotografkêş, wêneyekî wî yê qerase xistibû camekana dikanê. Gava ew ne li wan deran bû, diçûm ber camekanê û lehzeyekê min temaşeyî wî dikir. Çavekî wî ji çavê din hûrtir, rih û simbêlên wî tevlihev, dibişirî. Ew bişirîn piştî 20 salan, wekî niha li ber çavên min e. Ji hin kesan re tabloyê Mona Lisa çi be, bêyî mûbalexa tabloyê Birako jî, ji bo min ew e. Heger rojek riya we bi Batmanê ket, berê xwe bidin fotografkêşê li kêleka rojnamefiroşê peronê. Birako na lê, wêneyê wî li benda we ye. Bişirîna xwe ji we re jî veşartiye!..

Nifşek, bi Birako re mezin bû. Ew nifş, nifşa bavên me bû. Nifşa me, xwe gihand dawiya salên Birako. Van salên dawiyê, min xwe gihand gelek kesan. Her kesek li gorî xwe li ser wî behsa qewimîn û serpêhatiyan dikir. Van qewimîn û serpêhatiyan kir ku piştî koça xwe ya dawîn bike, gora wî bibe ziyaret. Belê ziyareteke wisa ku her roja derbas dibe, axa li ser gora wî kêm bibe. Jinên dorhêla Batmanê, Mêrdînê, Xerzan û Diyarbekirê mîna keriyan berê xwe didin ser dora wî û axa li dorê hididin dibin malên xwe. Çapût, kinc û potan bi dora gora wî ve girê didin. Hêviya dûayan jê dikin…

Birako, tevî jiyan û hebûna xwe li dorhêla Batmanê bûye efsane û maye. Wisa ye ku di salên dawî de, Şaredariya Batmanê peykerekî wî li navenda Batmanê çêkiriye. Navê wî jî li jêrzemîna peronê daye: “Birako Altgeçidi” (Jêrzemîna Birako).

Nivîskarê Batmanê û hevnifşê min Yavuz Ekîncî, di gotûbêjeke bi zimanê tirkî de li ser wî wiha digot: “… Çawa bibêjim? Bajarekî ku bi dînê xwe bipesine. Piştî salên dûvedirêj, ji vegotinên li ser wî, du tevgerên wî bala min kişandin. Her kesek di van du tevgeran de hemfikir bû. Yek jê her dem niftik pê dixistin û temaşeyî agirê wê dikir, yek jê jî her roj diçû postexanê û nameyên ku ji Xwedê re nivîsandibûn, radestî wezîfedaran dikir!..”

Dînê ku ji Xwedê re nameyan dinivîse û dişîne; Birako!..

Serpêhatiyên wî yên li ser Mustefa Kemal Ataturk jî gelek in. Bi tenê ezê behsa yekê ji wan bikim:

Rojek tê li hemberê peykerê Mustefa Kemal disekine, tiliya xwe dirêjî peyker dike û dibêje: “Lawo te berê xwe çima daye Korikê? Berê xwe bide Çanakkaleyê. Herba te li wir çêbûye!..”

***

Birako; Weliyekî Xwedê…

Weliyekî Xwedê bê keramet dibe?

Helbet na!.. Bifermin, ji devê çend kesan kerametên Birako…

“Salewext, di germa havînê û çileyê ereb de lingên wî tazî bûn. Tu caran di lingên wî de sol û pêlav tunebûn…” (Mehfûzê Seyîdê Mamo)

“Gava em diçûn hecê, li Kerbelayê otobosa me di rê de ma. Em ji tîna ketin. Me hew dît ku Birako ji wir ve tê û du satilên avê li ser milên wî ne. Satilan danî. Ez ber bi wî ve çûm. Lê ji nişka ve winda û çû. Me heca xwe kir û em vegeriyan malê. Çend roj paşê min Birako li sûka Batmanê dît. Min jê re hal û mesele got. Berê xwe da min, keniya û got: ‘Derewan neke looo, heca çi Kerbelaya çi?!” (Seyîd Mihemed Elî)

“Dema ku min li Batmanê teble (ereboka sêteker ya bazarê) digerand. Yek hat bazara xwe kir û çû. Paşê pê hesiyam ku 50 banqenotê min bi ser wî de çûye. Ez şeş mehan bixebitim, 50 banqenotî kar nakim! Hewçend ku pereyekî mezin e... Qasek paşê, hê ez wisa difikirim, Birako hat û got: ‘Rûhê te derket malmîrat! Wê perê te were, winda nabe. Netirse… Piştî kurtedemek zilam hat, keniya û got: ‘Bira te perekên xwe tev daye min!’ û pereyên min li min vegerandin…” (Mele Zekiyê Badayî)

“Ez bixwe şahid im. Patpatokek (demançeya zarokan) her di bin çengê wî de bû. Li binê peronê patpatoka xwe derxist û berda mêrikekî û jê re got: ‘Min tu kuştî, êdî tu nema xelas dibî…’ Piştî ku zilam derkete pêşberî Stasyonê, neyarên wî lê xistin û ew kuştin. Di nava 5 deqeyan de ev mesele pêk hat. Ez tu caran ji bîr nakim” (Dengbêj Salihê Qûbînî)

“Ezê biçûma Diyarbekir. Li Batmanê konduktor Birako peya kir. Ez çûm Stasyona Zîlekê dîsa ew peya kirin. Li Stasyona Babaxekiyê (di navbera Çoltepe-Bismilê de ye) dîsa peya kirin. Li wir min dît ku Birako hevrazî prêzeyan bû û bi wan çolan ket. Gava ez li Diyabekirê peya bûm, min dît ku Birako li qehwexaneya Stasyonê rûniştiye, çaya xwe vedixwe…” (Mele Zekiyê Badayî)

***

Heger rojek riya we bi Batmanê ket, berê xwe bidin fotografkêşê li kêleka rojnamefiroşê peronê. Wêneyê wî li benda we ye!..

Dîn bû. Lê li gorî gelekan welî bû. Weliyekî Xwedê;

Birako…

SALIHÊ KEVIRBIRÎ

http://www.azadiyawelat.com/civak-jiyan/dine-ku-ji-xwede-re-nameyan-disine-birako.aw

Kovan

2007-12-16T22:23:00.000+02:00

Serê xwe ber bi min ve bizîvirîne û piyên xwe dirêj bike. Bila piyên te veneşêrin êşên li ser rûyê te kon vegirtine. Piyên xwe rast bike -bike zikê min- da ku ez vereşim rika xwe bi ser te ve. Û dû re tu vereşe rika xwe bi ser me ve. Pêşî ez berê kaniya xwe bidim hundirê te, dû re tu...

Rojnameyên kevin li ser tazîtiya dilê min û dilê xwe raxe. Ez ê hemû êşên xwe bi ser ve birijînim. Dû re em bi hev re ji nava wan, êşên min û te -êşên me yên hevpar- bibijêrin.

De piyên xwe dirêj bike. Cara dawîn xwe bifiroşe min/yekî/yekê. Perê ji te hat em wekî sedeqe bidin sebiyên tînerkêş ên li bin dîwarên hewîngên xwe winda bûne. Dû re ez te bibexşînim/bikujim. Tu jî min...

Em çavên xwe vekin,bi çavên xwe yên vekirî li nava çavên hev binêrin. Bila pêşî biçûk bibin nokên reş ên di nava çavên me de, dû re jî bila dûr bibin ji hev û ji me.

Em bi nameyên elektronîk hev şa bikin, li ser têlên zer û zirav em bi hev şa bibin. Ez di nava ewrên sînga te de winda bibim, tu ala neçariyê li ser sînga min bukute. Remilan bavêje, li dûrahiyan, bi remilan bi rewşa min serwext bibe, dema telefona te qut bû.

De bi ser min ve were. Porê xwe bi ser min ve kurr bike. Çavên xwe bi ser min ve birijîne. Wisa kurr û kor bi ser min ve bikişe. Hemû êşên xwe li min bar bike. Dema ez westiyam tu ji min bigire û hilgire, dû re di şûnşopên min de vegere.

Di dawiyê de em dest bidin hev, cotek xwedan biafirînin. Dû re yeko yeko, kit bi kit hemû pîçên wan darizînin.

Google Alerts

2007-12-11T16:19:00.001+02:00

Ji Google'ê xizmeteke hêja: Google Alerts
Bikeve malpera http://www.google.com/alerts/ û di wirê de peyvekê û navnîşana xwe ya gmail'ê binivîse. "News" û "as-it-happens" nîşan bike. Dema ku di nçeyeke news.google.com 'ê de peyva te nivîsandiye derbas bibe, dê ji te re hişyarî were.
Piştî ku te qutîk tije kirin û daxwaz şeyand, dikarî zêdetir peyv lê zêde bikî.

*Welle êdî mirov ji teknolojiyê ditirse :D

Firefox

2007-12-11T13:28:00.000+02:00

Ev serê salekê ye ku geroka Firefox'ê bi kurmancî amade ye. Dikarî di Windows, MacOS an jî Linux'ê de bi kar bînî.
Te hê jî neceribandiye?
http://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html
Îro kêfa xwe bîne :) Firefox'ê bi kurdî daxe û saz bike.

google trends

2007-12-10T21:38:00.000+02:00

Yek ji xizmetên Google'ê Google Trends e. Bi Google Trends'ê hûn dikarin bibînin ka kîjan peyv herî zêde li kîjan welat û bajarî hatiye lêgerîn.

Min peyva "Kurdistan"ê meraq kir û min li statîstîkên wê nihêrt. Di Google'ê de peyva "Kurdistan"ê herî zêde li kîjan welat û bajarî hatiye lêgerîn? Encam gelekî balkêş e. Heke ez bêjim belkî hûn ji min bawer nekin. Ji bo vê encama balkêş bi çavên xwe bibîbî li ser wêneyê bitikîne.
Têkeve vê malpera Google Trends'ê û li statîstîkên meraq dikî binêre.
http://www.google.com/trends

*Ji kerema xwe re li peyvên "Kürt" û "Kürdistan"ê jî binêrin. :S

Bilûra min

2007-12-10T15:46:00.000+02:00

Bilûra min a şîrîn
tu di sariya sibehê
û hingûra êvarê de
hevalê bêhevalan,
destbirayê şivan û dilketiyan î.
Dengê te
hêstirên dilên xemgîran,
silava ji hev-veqetiyan,
girîn û zarîna dilketiyan
tîne bîra min.
bilûra min tu yî,
xemrevîna terkeserên dinyayê!

Dengê bilûra min,
çiya û zozanên bilind,
kaniyên bi gul û rihan dorgirtî,
guhê şkeft û serê zinaran
guhdarên te ne!
û sira bayê xerbî
te di nav pelên darê de digerîne.

Bilûra min, were emê
bi wî çiyayê bilind re
bi hewa kevin,
û bibin cîranê bayên xurt

û hevalê kimtên wan
yên bi mij û dûman,
û tê de dengê xwe berdin,
û zarîna dengê me
bikeve nav kortal û geliyan
û bêcaniya erdên jêrîn
bihejîne;
û pêlên ava heftreng
ên xemzebaz
nalîna me bigehîne
deşta Sirûç û Diyarbekrê;
û beriya mêrxasên Berazan;
û kalîna berxan
tev şehîna hespan
li me vegerînin.

Bilûra min, binêre û bibihîze!
Roj çû ava,
stêra êvarê bû geş,
kolosên çiyan ên gewr
û hewraniyên wan ên sor û zêrîn
bûne çûn;
û pêlên ava şevê ên reş
ketine deşt û newalan
heta rûyê gir û kepezan.
Di qeraca de
kevir piyê şevgera dixapînin
û bêdengiya şevê de
pêjna lingên mêrxasan tê.

Bilûra min,
dengê xwe berde!
Dinya, mîna zarokekî berşîr,
ket dergûşa xwe;
Dengê xwe berde, bilûra min,
û jê re bilorîne,
xema wê birevîne!
Bilûra min tu yî.

Xemrevîna terkeserên dinyayê;
û li rohelatî
dema ko dinya hişyar dibe
ji xew radibe
ji me re
strana azadî û serbestiya
Kurdistanê
binehwirîne,
û dengê wê stranê, bila,
mîna tîrêjên rojê ên pak û zêrîn
bikeve nav dil û guhên me.
Bilûra min,
Tu yî xemrevîna dilketiyên welêt.

Celadet Elî Bedirxan

2007-12-10T15:26:00.000+02:00

Celadet Elî Bedirxan (1893 Stenbol-15.7.1951 Hêcanê/Şam) siyasetmedar, rojnamevan û zimanzanê Kurd bû.
Celadet yek ji lawên malbata mezin a Kurdan, Malbata Bedirxaniyan bû. Ew wekî pêşengê nivîsîna Kurdî bi tîpên Latînî dihat nasîn. Di warê lêkolînên li ser zimanê kurdî de gelek xebitiye û li surgunê kovarên Hawar û Ronahî weşandin. Xebatên Celadetî bûn şengistê wêjeya kurmancî a hevçerx. Di jiyana xwe a siyasî de, Celadet pişikdarî gelek çalakiyên neteweperane bû, ew endamê Xoybûn'ê û yek ji damezirînerên wê bû.
Piştî şerê Bedirxaniyan dijberî Sultan Ebdilhemîdî, tevî malbata xwe ber bi Yemen'ê hat surgûn kirin. Piştî ku tevgera rizgarîxwaz a Tirk bi seroktiya Mustefa Kemal Ataturkî bi ser ket, mafên Kurdan hatin berbendkirin, di vê demê da fermana bidarvekirina Emîn Elî Bedirxan û her sê lawên wî derket. Emîn û lawê xwe Sureya çûn Misrê, Kamûran û Celadet jî çûn Almanyayê. Wan li wir dest bi xwendina bilind kir. Celadetî xwendina bilind qedand û bawernameya doktoriya Hiqûqê wergirt. Di sala 1930'î de ew hat bajarê Şamê û dest bi xebata niştimanî kir. Di nav xebata Xoybûn'ê de endamekî pêşeng bû, ew yek ji beşdar û alîkarên Serhildana Agirî bû.
Mîr Celadet,ji bilî zimanê kurdî bi van zimanan jî dizanîbû: Îngilîzî, Fransî, Elmanî, Tirkî, Farisî, Erebî , Yewnanî. Kovarên Ronahî û Hawar bi sernivîskariya wî derdiketin.

Celadet Alî Bedirxan

Nifşa sêyem a Malbata Bedirxaniyan di serê sedsala 20'î de bi Celadet, Kamûran û Rewşen Bedirxan dest pê dike û xeleka vê malbata serhildêr bi van navan dawî dibe.
Bêguman di xeleka dawin a Bedirxaniyan de Celadet Bedirxan cîyê herî girîng digire. Celadet Elî Bedirxan an jî bi navekî din Mîr Celadet di 26'ê nîsana sala 1893'an de li Stenbolê hat dinê. Bavê wî siyasetmedar û rewşenbîrê navdar Emîn Elî Bedirxan e. Ew kurê Mîr Bedirxan e.
Dema Celadet ji dayik bû, malbata wî li Stenbolê li sirgûnê bû. Dayka wî Senîha Xanim Çerkez e. Bavê wî Emîn Elî Mufetişê Dadgeha Stenbolê bû. Her wiha, wî di wan salan de di nav tevgera Kurdan da jî ciyekê girîng digirt.
Ji ber ku Osmaniyan qedexekiribû ku malbata Bedirxanî biçin Kurdistanê, Emîn Elî ji bo gihandina zarokên xwe bi çand û zimanê Kurdî ji Kurdistanê çîrokbêj, dengbêj û mamostayên ziman û qerwaşan dianîn.
Celadet tevî xwişk û brayên xwe yên din li ber destê wan mezin bû. Her wiha Bedirxanî ji Stenbolê bi malbatên li sirgûnê ên wekî Şemzînî, Babanî û Cemilpaşayan re jî hevalbendî dikir.
Osmaniyan li malbata Bedirxan gumanan dikirin. Lewma karê fermî didan ber wan û her tim ciyê wan diguherand. Celadet'î zarokatiya xwe tevî bavê xwe di van sirgûnan de derbas kir û li bajarên wekî Stenbol, Isparta , Edirne , Konya, Aqqa, Nahlûs û Selanik'ê geriya.
Di 18 saliya xwe de Celadet'î li Stenbolê dest bi dibistana Medresaya Herbiyê dike. Di salên Şerê cihanî yê yekê de ew wekî mamosteyê gihandina zabitan xebitî û di ser de li eniya Qefqasê li dijî rûsan şer kir.
Piştî ku di encama şerî de Împaratoriya Osmanî têk çû, û di nav welatparêzên Kurd de pêvajoya rêxistinê dest pê kir, Celadet li Stenbolê kete nav karên siyasî û bû yek ji hîmdarên Komela Vêkxistina Civaka Kurd. Ew li pey firsenda damezrandina dewleteka Kurdî bûn.
Piştî şerî, dewletên serkeftî ên wekî Brîtanya'yê li Kurdistan'ê ketin hin hewldanan. Celadet di sala 1919'yan de tevî birayê xwe Kamûran û Ekrem Cemîl Paşa û Faîq Tewfîq'î çû Kurdistan'ê. Li cem wan zabitê siyasî ên Brîtanî Major Noel jî hebû. Armanca wan amadekariyên Peymana Sêvrê bû.
Kemalîstan ko ji gera Celadet û hevalên wî haydar bûn suwar şandin ser wan û ew mecbûr kirin bizîvirin. Celadet di vê gera xwe de heta Meletîyê li Kurdistanê geriya û li ser rewşa welatî serwext bû.
Di encamê de, li Sevrê, di bin çavdêriya berdevkê Kurdan Şerîf Paşa , hin mafên netewî hatin nîşankirin.
Celadet di vê gera xwe ya Kurdistanê de di nav eşîran de gelek metelok, peyv û çîrok jî kom kirin.
Di sala l922'an de, dema Kemalîst hatin ser hukm û Stenbol bi dest xist, ji bo serokên Kurdan ku di nav wan da Bedirxanî jî hebûn, fermana mirinê derçû.
Li ser vê yekê, Celadet tevî birayên xwe Kamûran, Sefder Tewfîq û biraziyê xwe Heqî di sala 1923'an de berê xwe da Almanya'yê û li wir dest bi xwendina zaningehê kir.

Li biyanistanê

Bavê wî Emîn Elî tevi endamên din yê malbata xwe jî berê xwe da Misirê.

Li sala 1925ê, dema li bakûrê Kurdistanê serildana Şêx Seîdê Pîran destpêkir, Celadet ji bo tevlîbûna serhildanê bi dizî hat Kurdistanê.

Lê heta ko ew giha welatî serhildan hatibû şikestin. Ew careka din bi alîkariya eşîrên koçer ji Kurdistanê derkevt û zivirî Almanyayê.

Di vê navberê da, brayê wî yê biçûk Sefder li Almanyayê ji ber nexweşiyê mir. Brayê wî yê din Tewfiq jî zivirî Tirkiyê û li wir bi zora Kemalistan paşnavê xwe kir Çinar û kevt xizmeta Tirkan. Vasif Çinar brazayê Mîr Bedirxanî jî di vê demê da ji alîyê Mistefa Kemalî ve wekî wezirê perwerdeyê hatibû wezîfedarkirin. Vasif Çinar ji malbata Bedirxanî hatiye derxistin.

Kamûran piştî hatina Celadetî li Almanyayê ma û doktoraya xwe ya hiqûqê dawî kir.

Mîr Celadet piştî kutakirina zankoma (=fakulteya) huqûqê bê ko doktoraya xwe temam bikit hat Qahîre ya Misrê. Bavê wî Emin Elî li ser doşega mirinê bû. Piştî mirina bavê xwe çû Beyrûtê û li wir bicîh bû.

Di van rojan da, li Sûrîyê û Beyrûtê gelek rewşenbîrên Kurd civiyabûn. Kemalîstan pistî serildana Şêx Seîdî careka din berê xwe dabû rewsenbîrên Kurdan. Yên ko ji ber kêra wan filitîbûn, berê xwe dabûn binxetê.

Celadet piştî ko hatî Beyrûtê kevt nav tevgera welatparêzên Kurd. Di vê navberê da, hewldanên damezirandina rêxistineka neteweyî jî destpêkiribû.

Piştî tevlîbûna Celadetî, li 5ê Îlona sala 1927ê li Lubnanê li bajarê Bêhemdûnê kongreya damezrandina Xoybûnê pêkanî. Di nav damezrênerên Xoybûnê da ji bilî Celadetî rewşenbîrên wekî Dr. Nurî Dêrsimî, Qedrî Can, Dr. Nuredîn Zaza, Memdûh Selîm Wanlî, Hemze Bêgê Muksî, Ekrem û Qedrî Cemîl Paşa û serekên herêmî ên wekî Haco Axa, Emînê Perîxanê, Mistefa Şahin Begê Berazî, Bedredinê Hebizbinî û gelekên din jî hebûn.

Yek ji biryarên Xoybûnê ew bû ko ew ji bo piştgiriya serhildana Araratê li herêma sinorê binxetê têkevin nav hewldanên leşkerî.

Bi vê armancê Celadet tevî Haco Axaî û Resûl Axayê Miheme li herêma Torê tevî suwarên Kurd êriş birin ser qereqolên Tirkan.

Lê ji ber ko ew negehiştin armancên xwe, Celadetî berê xwe da Çiyayê Araratê û tevî serhildêrên Serhedê bû. Li dûmahîyê, ev serhildan jî têkçû û wî tevî Ihsan Nûrî Paşayî xwe avêt Îranê.

Li Tehranê Şahê Îranê Mehmed Reza Pehlevî xwest wî bi hin bertîlan ji tevgera Kurdan dûr bikit û li devereka cîhanê jê ra qonsolosiya Îranê pêşniyaz kir. Ji ber ko Celadetî ew daxwaza Şahî qebûl nekir, ew her wê demê ji Iranê hat derxistin. Piştî Îranê, Celadet demekê li Başûrê Kurdistanê û li Bexdayê ma. Lê Inglîzan nexwest ew li Îraqê bimînit û rê li wî tengkir. Ew careka din jî bi neçarî zivirî Sûrîyê û li Kurdistana rojava xebata xwe meşand.

Li wir tevî endamên malbata Cemil paşayan, Hemzeyê Miksî û Haco Axaî bi navê Civata Alikariya Kurdên Belengaz komeleyek damezirand. Armanca wan ew bû alikariya Kurdên ko ji bakûr revîbûn bikin. Sûrîyê wê demê di bin dagira Fransayê da bû û têkhiliyên Fransî û Kemalîstan baş bûn. Ji ber zixtên Tirkan, Fransiyan jî nedixwest ew li Kurdistanê bimînit. Li Tebaxa sala 1930ê tevî rewşenbîr û serhêldêrên Kurd ên din bi zorê li Şamê hat bicîhkirin.

Xebatên siyasî ên bêencam û dorpêçana dewletên serdest berê Celadetî dabû rêyeka din. Rewşa herêmê jî êdî destnedida ko Kurd ji bo hevkariyê dewleteka alîgir bibînin an jî serhildaneka neteweyî birêbixin. Hin sedemên din jî ko Celadet her bi rewşekea nû ve tandabûn, rewşa navxweyî a Kurdan bû. Di nav Kurdan da xwendin û nivisandin û karê rewşenbirî gelek kêm bû. Li dûmahiyê, ew gehişt bû wê qenaetê ko ji bo şiyarkirina Kurdan dive karê rewşenbîrî bikit û biryara xwe da.

Li rojên sirgûniya Şamê Celadetî dest bi karê zimanzanî û afirandina alfûbêyeka Kurdî kir. Celadet ji bilî Kurdî bi zimanên Tirki, Erebî, Farsî, Frensî, Rûsî, Yûnanî, Almanî û Ingîlîzî dizanibû. Li gor fikra Celadetî, ew li encama muqayeseya gelek ziman û elfûbêyan gehişt hindê ko alfûbêa Latînî dikaribû berî li nivîsîna Kurdî vebikit. Ji xwe ew ji sala 1919ê ve xwedî vê baweriyê bû û li Almanyayê li ser etîmolojiyê jî xebitîbû.

Helbet, ji bo pêkanîna raman û îdealên xwe kovarek ji wî ra lazim bû. Li sala 1931ê ji dewleta Fransî destûr girt ko li Sûrîyê kovarekê derbixit.

[biguherîne] Kovara Hawar

Piştî amadekariyan, li 15ê Gulana 1932ê hijmara yekê a Hawarê gihand xwendevanan.

Her li wê salê kitêba xwe ya gramerê a bi navê Rêzimana Elfebê ya Kurdî çap kir.

Hawar mehê du caran derdiket. Li gel Kurdî di her hijmarekî da 3-4 rûpelên Frensî jî hebûn. Heta hijmara 23ê nivîsên Kurdî ên kovarê bi alfûbêyên Latinî û Erebî derdikevtin. Piştî vê hijmarê, ew temamî êdî bi Latîni dihatin weşandin.

Di hijmarên pêşîn da zêdetir nivîsên Celadet û brayên wî Kamûranî, ko êdî ew jî wê çaxê hatibû Lubnanê, derdikevtin. Piştî hijmara çarê gelek navên din tevlî wan bûn û gelek ji wan di demên dawîn da di wêjeya Kurdî da bûn kesên navdar.

Bi vi awayî Hawar di wêje û mijara zimanî da bûbû ekolek û heta sala l943ê jiya. Celadetî di hijmara pêşîn û di rêzên pêşîn da wiha got:

Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwe-nasîn e. Xwe-nasîn ji me ra rêya felat û xweşiyê ye.

Celadet Bedirxan li Şamê di rewşeka nebaş da dijiya. Kemalistan li Tirkiyê dest dabû ser hemî warîdata malbata wan. Celadet ji ber sedemên aborî mecbûr ma ko dersdêriya zimanê Frensî û parêzerîyê bikit.

Ew li kolana Salihiye di odeyekê da dima. Ev ode navenda Hawarê, mêvanxane û cihê razanê jî bû. Çavên wî li bendê bûn ko careka din firsendekê bibînit ko bikarit biçit Kurdistanê. Lê piştî ko serhildana Malbata Eliyê Yûnis jî hat tefandin, wî famkir ko di paşeroja nêz da ew firsend çênabit.

Ji bo vê yekê wî biryara zewacê girt û li sala 1935ê li Şamê bi dotmama xwe Rewşen Xanimê ra zewicî. Rewşenxanimê wê demê dersdêrî dikir.

Di zewaca wan da bi navên Cemşîd û Sînemxan du zaroên wan çêbûn. Herwiha, kurekê wan bi navê Safder jî hîn di yeksaliya xwe da miribû. Keça Rewşenxanê a ji şûyê (=mêrê) wê yê yekê bi navê Useyma bû jî li ba wan dima. Ji zarokên Celadetî, Cemşîd li Almanyayê diktorî xwend û li sala 1999ê mir. Ji Cemşîdî kurek û keçek bi navên Kurdo û Evînê hene. Ew niha li Almanyayê dijîn.

Herwiha, keça wan Sînemxan niha tevî malbata xwe li Iraqê, li Bexdayê dijît. Wê li ser dîroka Kurdistanê çend kitêb nivîsîne.

Useyma jî niha tevî malbata xwe li Misrê, li Qahireyê ye.

Bi destpêka Şerê Cîhanî zextên siyasî ên li ser rewşenbîrên Kurd li Sûrîyê careka din destpêkir. Dewleta Frensî di nav salên 1943ê û 46ê da zorrûniştina li Şamê li ser Celadetî ferzkir. Qedexe bû ko ew ji Şamê derbikevit. Ev zorrûniştina li Şamê ji alîyê rejîma Sûrîyê ve jî heta 1948ê hat domandin. Piştî destpêka Şerê Cîhanî yê Duyê Celadetî dest bi karên rojnamevanîyê kir û li sala 1942ê li Şamê Kovara Ronahî weşand.

Pênc hijmarên Ronahîyê ên pêşîn li ser nûçeyên Şerê cîhanî bûn. Di demên paşîn da jî êdi Ronahî kovareka xwerû Kurdî bû û bi nivîsên li ser ziman, wêje û çanda Kurd hatibû xemilandin. Piştî ko li sala 1943ê Hawar hat sekinandin jî, Mîr Celadetî giranî da ser Ronahiyê.

Hingê brayê wî, Kamûran, jî li Lubnanê kovareka Kurdî-Frensî bi navê Roja Nû derdixist. Serpêhatiya_kovara Ronahî jî heta sala 1945ê ajot.

Mîr Celadet di jiyana xwe ya rewşenbîrî da ji bilî xebatên kovarderxistinê gelek kitêb jî nivîsînç Herwiha, ji bilî kovarên ko wî derdixistin, di gelek kovarên Kurdî û yên zimanên din da jî nivîsiye. Ji ber tengasiyên aborî, Mîr Celadetî li sala 1950ê li gundê Hecanê, ko nêzî Şamê bû, dest bi karê zîraetê kir. Ji bo debara malbata xwe, ew mecbûr mabû karekî wiha bikit.

Herçind e gelek hevalên wî yên dewlemend hebûn û wan dixwest alîkariya wî bikin jî, wî alîkarî qebûl nedikir. Li Gundê Hecanê ji bo avdana pembûyê araziyên ko diajot bîreka mezin kola. Di nameyên ko ji malbata xwe ra dinivisîn navê wê bîrê danîbû Bîra Qederê.

Mîr Celadet li 15'ê Tîrmeha sala 1951ê li gundê Hêcanê nêzîkî Şamê çû ser dilovaniya Xwedê û laşê wî li kêleka bapîrê wî, Mîr Bedirxanî, li Goristana Şêx Xalidê Nexşbendî li taxa Kurdan li Şamê hat veşartin.

Berhemên wî

* Elifba Kurdî
* Rêzimana Kurdî
* Rûpelên Elfabê
* Ferhenga Kurdî
* Rêzimana Elifbaya kurdî
* Dîbaca nimêjên îzêdiyan

*Ev nivîs rasterast ji Wîkîpedyaya kurdî hatiye girtin

Dewleta Mîtannî (1500 B.Z.)

2007-12-08T19:20:00.000+02:00

Keyîtiya Mîtannî beriya zayînê, di destpêka salên 1500'î de li bakurê rojavaya erdnîgariya Kurdistan'ê ji hêla Hûriyan ve hatiye avakirin. Ev welat wekî ku di belgeyên Hîtîtan de derbas dibe tê binavkirin û hê nayê zanîn ku Mîtanniyan xwe çawa bi nav dikirin. Tê texmînkirin ku wan jî wekî Asûriyên hevçaxê xwe ji welatê xwe re digotin Hani-Galbad. Keyîtiya Mîtannî ji bajarê Qarqamiş ê li kêleka Firatê dest pê dikir û Bêlih û Xabûr'ê dixist nav xwe û heya Nîsîbîs'ê (Nisêbîn) dirêj dibû. Li rojhilat Belîs, li bakur Elezîz û Meletî û li başûr jî Aleppo (Heleb) û Nuzzî (Kerkûk) di nav sînorên wê de bûne. Li bakurê rojava a Welatê Mîtanniyan Hattî, li başûr Asûrî û li rojhilat jî eşîrên Hûrî hebûne. Paytexta Keyîtiya Mîtaniyan Waşukkanniya ku li deşta Mêrdîn'ê hatibû avakirin bû.

Keybanûya Mîtanniyan Radiant

Kayîtiya Mîtanni'yan piştî şerên bi Asûriyan re ji hêzê ketiye û di salên 1200'ê beriya zayînê de belav bûye; lê heya salên 900'ê beriya zayînê wekî eyaleteke di bin dewleta Asûriyan de bi keyîtiya xwe domandiye. Di dewleta Mîtanni'yan de tenê malbatek bûye serdest û ji hêla 14 keyên ji vê malbatê ve hatiye birêvebirin. (Kîrta 1500-1490, Şûttarna'yê I. 1490-1470, Barattarna 1470-1450, Parşatatar 1450-1440, Şautatar 1440-1410, Artatama'yê I. 1410-1400, Şuttarna'yê II. 1400-1385, Artaşumara 1385-1380, Tuşratta 1380-1350, Şuttarna'yê III. 1350, Mattivaza 1350-1320, Şattuara'yê I. 1320-1300, Wasaşatta 1300-1280, Şattuara'yê II. 1280-1270).

Çavkanî: www.kurdistantime.com

Alên Kurdan

2007-12-08T18:08:00.000+02:00

Alên Kurdan

Ala di dema Medan de hatiye bikaranîn. Li Persapolîsê bi mezinahiya 8x6 metre hatiye dîtin.

Li Heskîfê, di lêkolînên li Çiyayê Diza de hatiye dîtin.

Di dema Eşrefê Bedlîsî de hatiye bikaranîn.

Ala Kurdistana Sor

Di salên avabûna Iraq'ê de ala Herêma Otonom a Kurd.

Ala ku di avabûna Kurdistana Federe (1975) de bi tevahiya dengên Meclîsa Kurd hatiye qebûlkirin.

Ala ku di serhildana Koçgiri'yê de li avahiyên dewletê yên hatine bidestxistin hatiye daliqandin.

Ala Komara Kurd a Mehabad'ê.

Ala Kurd a ku ji bo îro tê qebûlkirin.

*Nîşe: Ev al û agahî ji malperên www.rojaciwan.com û www.kurdistantime.com hatine girtin

Lampe

2007-12-08T16:44:00.000+02:00

Qey ew roja qiyameta ku di pirtûkên pîroz de behsa wê dihat kirin, îro bû. Na, ev qiyamet ne ew qiyameta di pirtûkên pîroz de behsa wê dihat kirin bû û qet nedişibiya qiyamet û mehşerên di çîrok û derewokên pîrên rûqermiçî û çavkûs de dihatin qalkirin.

Qey Star êdî ne navê Xwedê bû û ew navê ku tirs û rehetî dixist dilê mirovên hejar, ji lîsteya navên Xwedê hatibû birin û Xocê Xizir newêrîbû bibe bersîva hawar û giliyên mirovên şepirze û bê çare. Mirovên reben...

Ji asîmanên ku bi ewrên reş û tarî hatibû girtin, afe-rîdeyên kinik û hûrik, aferîdeyên ku diyar nedibû ka zarok û sebî ne an jî ecûc û mecûc in, tîrên zêrîn ku bi dûvikên wan ve çavên bi xwîn hebûn, dibarandin ser rûyê erdê. Ji cihên ku dibûn armanca tîrên qiyametê, agirekî sor, agirekî bi dû û dûxan bilind dibû. Dema ku tîr li kevir û tehtan diketin, ew kevir û teht pêşî diheliyan û dibûn av û dû re wekî ava li ser êgir dikele, dibûn dûxan û hildikişiyan ewrên reş û tarî... ewr reştir û ronahiya heyî qelstir dikirin. Her ku dinya tarîtir dibû, hejmara tîrên dibarîn zêdetir dibû. Dinya ji ber tîrên qiyametê, wekî kefa destê mirov dûz dibû... Ne tehtek ne girek ne jî çiyayek ji ber xezeba tîran difilitî. Li ser rûyê erdê deşteke fireh hatibû pê. Mirovên ji bo ku nebin armanca tîrên zêrîn, pê li hev dikirin û hev diperçiqandin. Qêrîn û hawara jin û pîrên di bin lingan de diperçiqîn tevlî qêrîn û hawara kesên ku ji bo tîran dibûn armanc dibû.

Ji bo ku ji xezeba sebiyên di destê wan de tîrên zêrîn hene bifilite, bi hemû hêza xwe, ber bi cihên ku ewrên reş û tarî hê xwe negihandibûnê ve dibeziya. Her kes wekî wî bi cihên bê sih de dibeziya. Mirovên ku li hev diqelibîn, heke zû ranebûna ser xwe û ji barana tîran nereviyana, dişewitîn, dibûn av û dû re tevlî ewrên reş dibûn. Çiqas ji navenda siha ewran dûr diketin, hejmara tîrên qiyametê yên bi ser wan de dibariyan kêm dibû. Lê her ku hejmara mirovên dimirin zêde dibû, ewrên reş û tarî zêdetir cih di-xistin bin siha xwe. Û tîr zêde dibûn bi her mirinekê.

Her gaveke ku diavêt ji gava berê biçûktir dibû, êdî tu hêz di canê wî de nemabû ku baz bide. Lê rev diviya, diviya ku xwe bigihîne cihên sahî. Li nava çavên rebenok ên jin û pîrên li der û dora wî tera bûne û dinalin nihêrt û gavên xwe firehtir kir û qîriya... Ya Rebî Staaaaaaar... Bi qêrînê re tîrek li ser dilê wî ket... û tîreke din li mejiyê wî... Tera bû erdê, laşê wî germ bû. Di bedena xwe de şilbûnek hîs kir, ji eniya wî, rûyê wî û hemû laşê wî aveke germ ber bi jêr ve herikî û êşeke nedîtî kete mejiyê wî.

Dema ku ji xew hişyar bû, Kotan li ber serê wî se-kinîbû û rûyê wî dialast. Bi carekê ji cihê xwe hilpekiya. Bi hilpekîna wî, Kotên dûvê xwe xist nav lingên xwe û bi ûsteûst reviya. Ji bo ku tiştekî ji rewşa ku tê de ye derxe, li dora xwe nihêrt. Paşê li asîmanan nihêrt; ewrekî biçûk be jî li asîmanan xuya nedikir; dinya vekirî bû. Li der û dora xwe nihêrt; zinar û gir û çiya li cihê xwe bûn. Destê xwe ber bi ezmanan ve vegirt û ji bo ku her tişt xewnek bû, spasiyên ji dil pêşkêşî Xwedê kir.

Roj ber bi ava ve diçû. Diviya ku ji zû de ketibûya ser riya gund. Ji ber ku ew qiyamet hemû xewnek bû, derengmayîn ev car jê re ne xem bû. Beriya ku cixareyekê bipêçe, li keriyê pez nihêrt. Kerî wekî libên hinareke li erdê ketiye ji hev belav bûbû. Her yek bi aliyekî de çûbû. Gelekên wan heya pişta gir çûbûn û ji çavan winda bûbûn. Piştî cixarê çavên xwe li şiva xwe gerand da ku pezê vir de û wê de belav bûye li hev kom bike û here gund. Li cihê ku şiv lê dît, şopeke balkêş hebû. Xwe bi ser de xwar kir û bi awirên rêçgerîn li şopê nihêrt. Ew ne rêça lingê mirovan bû. Ne dişibiya rêça lingên lawiran jî. Rêç çarqorzî bû û ber bi neqeba girî de diçû. Tiştê balkêş ew bû ku, ji rêçan xuya bû ku aferîdeya rêç li dû xwe hiştine, duling e û her rêçek bi qasî gavekî mirovan ji ya li dû xwe dûr e.

Xofek kete dilê wî. Gelo di navbera wê xewna bisaw û van rêçan de têkiliyek hebû? Êdî ne keriyê ji hev belav bûye ne jî derengmayîn mejiyê wî mijûl dikir, hiş û bala wî tenê li ser van şopan bû. Van şopan ew xist bin bandora wê xewnê. Çavên wî li erdê, li ser şopan û wekî dîn û bêhişan ber bi cihê ku şop diçûnê de çû.

Lingên xwe di şûna şopan de bicih dikirin û gavên xwe jî wekî ku şopan dixwest carinan piçûk carinan jî mezin dadikirin. Her ku diçû, navbera şopan firetir dibû û piştî ji neqebê derbas bû bêyî xwesteka xwe, lê di bin bandora şopan de dibeziya. Kes hene li dû şopan diçin, lê kesên din hene ku li dû xwe şopan dihêlin. Ew kî bû an jî çi bû ku di revê de li dû xwe şop hiştibûn? Ji kê an jî ji çi direviya? Baştir bû ku li bersivên van pirsan bifikire bêyî ku mejiyê wî zorê bidê da ku têkiliyekê di navbera xewn û şopan de deyne.

Bazdana wî êdî ne ji dûrbûna di navbera şopan de bû. Qet xem nedikir ku lingê wî li ser şopan e an jî li derveyî şopan e. Tenê, tenê aliyê ku şop diçûnê xema wî bû. Ji bazdanê hilehilê pê girtibû. Ev girê çendan bû ku derbas kiribû û neqeba çendan bû ku tê re derbas bûbû? Dema gihîşt qûntara çiyê, digot qey gilokeke ji striyan çêbûye xwariye û ew strî, di her gavekê de di nava kezeba wî de digeriyan û wekî hespê Troyê ew ji hundir de têk dibir.

Di odeyeke tarî de hat ser hişê xwe. Li ser nivînekê dirêjkirî bû. Ji bo ku tiştekî ji rewşa ku tê de ye derxe, li dora xwe nihêrt. Her der tarî bû. Çavên xwe di tariyê de çikand da ku hinek be jî, tarî li ber çavên wî ronî bibe. Tiştên herî dawî dihatin hişê wî; şop, neqeb, gir û çiya bûn... û bazdan. Li ser teht û latan, bi bazdan bi çiyê ve hildipekiya. Da ku tiştekî ji rewşa tê de ye derxe, hêdî hêdî rabû ser xwe. Her derê wî diêşiya, zor da xwe ku bimeşe, bi zorê gav diavêt. Hê gava duyemîn danekiribû, ronahiyeke qels ber bi wî de hat. Ronahî hêdî hêdî nêzîk dibû. Her ku ronahî nêzîk dibû, ronahiyê çavên wî diêşand û çavên xwe kûs dikirin. Ronahî ji çiraya destê kalekî rîdirêj dihat. Du kesên din, temenê yê dirêj li dora çilî bû û yê din jî lawikekî kej bû ku hê mûyên simbêlê wî zer nebûbûn. Di destê zilamê dirêj de qetek nan û tasek şorbe hebû. Zilamê pîr ew li ser nivînê da rûniştandin û nan û tasa şorbê danî ber. Ji ber tevliheviya di mejiyê wî, heya ku çavên wî bi nên û şorbê neketibû, birçîbûna wî xwe qet nedabû hîskirin..

Dema ku wî wekî gurên birçî êrîş dibir ser xwarinê, zilamê pîr pêşî got ku wî bi awayekî birîndarbûyî di bin zinarekî de dîtine û anîne şikefta xwe û dû re çîroka xwe jê re vegot. Ew file bûn û ji fermana fileyan reviyabûn. Belkî ji ber ku siûda wan ji yên din çêtir xebitîbû, ji mirinê filitîbûn û xwe li vê şikeftê girtibûn. Ev pazdeh sal in ku ev şkeft wan ji qirkirinê diparêze. Ji ber ku kuna şikeftê di nava tehtên xedar de ye, tu kes newêre ku bi vê derê de were. Dema ku zilamê pîr li nava çavên wî dinihêrt û qala qirkirinên di dema fermanê de çêbûbûn dikir, ew xewna bixof li ber çavên wî zindî dibû. Zilamê pîr bi dûv û dirêjî çîroka xwe ya dilsoj got. Dilê wî bi kesên ku bi tivingên bisingû hatibûn kuştin şewitî... Nexasim bi zarokên ku xwîna wan bi derbên singûyan belav dibû û bi serê singûyan tevli xwîna diyên wan dibû.
Zilamê pîr got; “Vaye çîroka me ev e. Em ji wê fermana ku xwînên bi derbên singûyan ji laşan diherikîn û erdê û her der ji xwîna bêgunehan sor dikir, reviyan û em ketin vê şikeftê. Ev şikeft bû stara me. Gelo te li ser van zinarên xedar çi dikir?” Bi dengekî çilmisî ku bi zorê dihat bihîstin, got “Şopên çarqorzî... Ez li dû şopan hatim.” Lawikê kej di bin simbêlên ku hê şîn nehatibûn de keniya.. Zilamê pîr, ji bo ku kenê lêwik bisekinîne, bi dengekî biwate got; “Şop? Haa. Me ji xwe re solên depî çêkirine û em bi wan solan derdikevin derve. Ji ber ku şopa wan çarqorzî ye, ev solên depî mirovan ji me dûr dihêlin.” Gotinên zilamê pîr hinek be jî dilê wî rehet kir. Lê pirseke din di mejiyê wî de çêbûbû. “Te got ev pazdeh sal in ku hûn di vê şikeftê de dijîn. Dem û dewran hat guhertin. Fermana fileyan nema.” Beriya ku zilamê rîdirêj bipeyive, lawikê kej bi zimanekî ku nedihat fêmkirin kete nava xeberdanê. Zilamê pîr pirsa lêwik got; “Bişev şewqeke mezin li ser gund û bajaran heye. Gelo ew ronahî ji çi tê?” Ji ber ku pirs ji lêwik hatibû, berê xwe da lêwik û got; “Dibe ku ew ronahiyên xanî û sikakên bajaran bin.... Ronahiyên lampeyên wan.” Zilamê pîr bi dengekî matmayî got; “Ronahiyên lampeyan? Ew çi lampe ne ku ronahiya wan ji çiyayan xuya dibe?”

“Hêêêêêêêêy!” Bi qêrînên xwişk û birayên xwe hişyar bû. Ji bo ku tiştekî ji rewşa ku tê de ye derxe, li dora xwe nihêri. Li ser kanapeyê dirêjkirîbû. Ji ber ku ev demeke dirêj bû ku elektrîk çûbû, kalorîferê tîna xwe winda kiribû û xanî sar bûbû. Betaniya ku pirça wê sê tilî dirêj bû, li xwe lefandibû. Germa betaniyê çavên wî girantir dikir. Gotinên dawî yên ku beriya ku careke din noqî nav xewnan bibe, mejiyê wî tevlihev kirin, qerebalixa bira û xwişkên wî bû.

“Ev çîrok rast bû bavo?”

“Erê rast bû. Zilamekî pîr ji apê min re gotibû. Apê mîn jî di şeveke sar a zivistanê de ji me re gotibû.”

“Çîrokeke din bibêje bavo, çîrokeke din.”

“Erê bavo çîrokeke din. Diya te here cinetê çîrokeke din.”

“Na, kurê min. Vaye ceyran hat. Gava careke din ceyran çû, ez ê çîroka Varjabed bibêjim. Lê vêga televizyonê veke da ku li nûçeyan temaşe bikim.”

www.kovaraw.com

Qedera Derengmayî

2007-12-08T16:11:00.000+02:00

Li daristanekê, di bin darekê de, di nava hêşînahiyê de, serpiştkî dirêjkirî bû. Çavên wî li ezmên bûn. Di jiyana xwe de gelek cî û war dîtibûn lê heya niha tu carî nebûbû şahidê ezmanekî ew çend rengbedew. Ne li Stenbola zaroktiya xwe ne jî li Midyada bav û kalên xwe, li tu bajarekî din ezmanekî ew çend rengbedew nedîtibû. Ezmanê bêsînor li hin ciyan di rengê şîneke tarî de bû û tarîtiya şîna wê ber bi rojhilatê ve tevî sorekî di rengê sorê şeraba Midyadî dibû. Ronahî û tarî di nava şerekî ku encama wê diyar bû de bûn. Piştî çend deqîqeyan tarî dê têk biçûya û ronahî bibûya serdest heya ku berê êvarê hêza xwe winda bike.
Wekî ku bi şevan û rojan kevir kilandibe, xwe gelek bêhêz his dikir. Rojên stareyê hatin bîra wî. Carinan wî û hevalên xwe, piştî ku li hewşa paşiya qesra pêncqat a bi ferşên spî hatibû lêkirin bi boneya di dahatûyê de bi hêz bin dixebitîn û têr diwestiyan, li nêzî dîwarê rojhilatê hewşê, wekî niha, xwe li bin darên hewşê dirêj dikirin. “Rabin!” Bi dengê mamoste Meqsî her yek bi derekî ve dibeziya û xwe ji mamosteyê xwe yê kal vedişartin. Çend caran di bin dara ku xwe lê vedişart de ketibû xewê û bi bayê hênik ê destê sibehê ji xew hişyar bûbû.
Ji hêla çemê Dîcleyê bayekî hênik di navbera spîndaran de dihat û xuşînî bi giya û pelên daran dixist. Xuşîniya giya û pelên daran tevî ya çêm dibû û wekî ku serkeftina ronahiyê pîroz bikin, giya û kulîlkan bêhnên xwe yên xweşik, di bin rengê bedew ê ezmên de radestî bayê dikirin û bê, bêhna giya û kulîlkan tevî hewayeke sar, li der û dorê belav dikir. Çûkên li ser çiqilên daran jî xwe ji pîrozkirina serkeftina ronahiyê bêpar nedihiştin; çûk li ser çiqilên daran wekî leşkerên li benda serfermandarê xwe, rêz bûbûn û bi serxweşiya rengê bedew ê ezmên û bêhna giya û kulîlkan, pirtikên xwe tev didan û dest bi strana xwe ya destê sibê dikirin. Ji çar aliyî ve çîkeçîka çûkan dihat. Çîkeçîka çûkan a ku guhên wî tije dikirin, mêjiyê wî wekî dengê kemaneke xerabe diwerimand.
Hewşa ku bi darên xwe yên hewrê dişibiya daristanekê, bi riyeke ku wekî têlên kemanê rast bû, bûbû du par. Li her du aliyên rê, seranser lale hatibûn çandin. Rê ji deriyê têketinê yê hewşê dest pê dikir û li ber hewza mermerîn a rayên wê şîn a li ber derenceyên fireh ên qesrê, bi dawî dibû. Her roj piştî firavînê bi gurîniyekê ji derenceyan ber bi hewzê ve dibeziyan û li wir li dora mamosteyê xwe diciviyan. Digel şirîniya ava hewzê, xuşîniya pelên daran û çîkeçîka çûkên li ser daran ên ji bêhna laleyan serxweş bûbûn, bi yekdengî lawij dixwendin. Ma senfoniya herî xweşik a cîhanê ne çîkeçîka çûkan, xuşîniya pelên daran û xuşexuşa avê ye?
Her ku çûk wekî ku li ber newaya senfoniyê dans bikin, xwe ji çiqilekî ber bi çiqilekî din ve çeng dikirin, xunava li ser pelan wekî dilopên ji ava hewzê dipekiyan, bi ser rû û laşê wî de dibariyan. Dilopên xunavê wekî gezên moriyan tevzînî bi rû û destên wî dixistin. Kir ku bi destê xwe yê tevizî rûyê xwe ji xunavê paqij bike, lê nebû. Milê wî yê tevizî wekî milê peykerekî ji betonê, giran bûbû û nikaribû xwe tev bide. Dema ku hêz da xwe da ku rabe ser piyan, êşeke dijwar, wekî xencereke ko, xwe di pişta wî de da hiskirin. Bi êşa pişta xwe ji bandora sêra rengê bedew a ezmên û serxweşiya bêhna xweş a giya û kulîlkan derket; rojên zarokatiyê yên ku wekî fîlimekî di mêjiyê wî de zindî dibûn, mîna giloka heriya ku bikeve nava avê ji hev pelişîn û ji ber çavan winda bûn. Li der û dora xwe nihêrî. Mêjiyê wî bi pirsên bê bersiv tije bû. Di nava mêjiyê wî de zingilan lê dixist. Di her çirkeyeke ku derbas dibû de êşa pişta wî dijwartir dibû û roja ku hinekî din bilind dibû, zêdetir ronahî dida ser rûyê erdê. Rojê ji lingên wî dest pê dikir û hêdî hêdî ronahî dida ser laşê wî. Her ku roj bi ser laşê wî de belav dibû, diqefilî. Tîrêjên rojê, di nava pelên daran de xwe gihandin laşê wî yê şil û çavên wî yên ku êdî nema rengên cîhanê arasteyî mêjiyê wî dikirin, bi şewqa rojê, mîna ronahiya findan a di neynikê de, dibiriqîn.
Piştî du rojan ev hevok di nava nûçeyeke biçûk a rûpeleke navîn a rojnameyê de digel wêneyekî ku tê de tenê beşeke rûyê wî ji ber ronahiya lempeyan xuya dibû, ji xwe re cî girt:
“....On gündür kayip olan Dicle Üniversitesi Öğrencisi Yusuf Türkkan Dicle nehri yakinlarindaki Hevsel bahçelerinde ölü bulundu. Vücudunda işkence izleri görülen Türkkan....”(*)

Têbinî:
(*)Xwendekarê Zanîngeha Dîcleyê Yusuf Turkkan ku ev deh roj in winda bû, li nêzî çemê Dîcleyê, li baxçeyên Hevselê mirî hate dîtin. Turkkanê ku di laşê wî de şopên îşkenceyê hatin dîtin...”

www.kovaraw.com

Bi termînalê sazkirina bernameyan

2007-12-08T07:25:00.000+02:00

Tu yê gelek caran ji bikarhênerên Ubuntuyê vê gotinê bibihîzî “Tu dikarî bernameya ABC’ê bi vê kodê saz bikî…” Û dû re ew ê ji bo sazkirina bernameya ABC’ê kodan bidin te da ku tu wan kodan di termînalê de binivîsî. Synaptic jî ji bo sazkirina bernameyan heman riyê dişopîne. Lê bi Synapticê tu tenê bernameya ku bixwazî saz bikî nîşan dikî, Synaptic ji bo te kodan dinivîse! Dikarî bi Bikaranîn → Amûrên Pergalê → Termînal têkevî termînalê û van her du kodan bi kar bînî:

sudo apt-get install ABC

sudo aptitude install ABC

ABC ne bernameyeke rastîn e, tenê wekî mînak min ABC nivîsand. Sudo bi komputerê dide zanîn ku tu bikarhênerê/a rêveber (super -user/administrator) î û mafên bilind dide te. Piştî ku sudo hat xwendin, ji bo ewlekariyê, ji te dê nasnav bê xwestin; wekî ku di vebûna synapticê de ji te dihat xwestin.

Çawa ku tu dikaribûyî di Synapticê de li bername û paketan bigerî, wisa dikarî di termînalê de jî bigerî:

aptitude

apt-cache search ABC

an jî

aptitude search ABC

Ji bo rakirina paketekê:

sudo apt-get remove ABC

an jî

sudo aptitude remove ABC

Ji bo rakirina pelên mîhengan jî:

sudo apt-get remove --purge ABC

an jî

sudo aptitude purge ABC

Bikarhênerên nû bikaranîna termînalê xeternak dibînin. Ji ber vê yekê hin kes dixwazin Synapticê bi kar bînin, hinên din jî dixwazin termînalê bi kar bînin. Va ye te her du riyan jî dîtin, tu kîjanê dixwazî, wê bi kar bîne.

Sazkirina Pakêtên Autopackage (.package)

2007-12-08T07:19:00.000+02:00

Şêweya Autopackage riya siruştî ya sazkirina paketên “Reşanên Linuks'ê” ye. Amûrên xwe yên gerînendetiya paketan ku di hundirê xwe de dihewîne, bi kar tîne. Ev amûr bi sazkirina yekemîn a Autopackage ji înternetê tên daxistin û sazkirin. Ji bo sazkirina paketeke bi navê “test.package” ku me daxistiye sermaseyê, di termînalê de

/home/NavêTe/Desktop/test.package

binivîse.

Sazkirina Pakêtên RPM (.rpm)

2007-12-08T07:09:00.000+02:00

RPM ji bo pakêtkirina nivîsbariyan riyeke din a populer e û ji hêla reşanên populer ên wekî Fedora Core, SUSE Linuks û Mandriva ve tê bikaranîn. RPM ji hêla gerînendeyê pakêtan ê Ubuntuyê ve nayê bikaranîn, lê ji bo ku bikarhêner dikaribin pakêtên RPM di Ubuntuyê de saz bikin, riyek hatiye dîtin. Ev rê wisa ye: Em ê pêşî pakêta RPM'ê veguhezînin .DEB'ê û jixwe em dizanin em ê pakêtên .deb çawa saz bikin. Ji bo ku em dikaribin RPM'ê veguhezînin .debê, divê pakêta bi navê alien di pergala me de sazbûyî be. Heke ne sazbûyî be, em dikarin bi Synapticê saz bikin. Piştî sazkirina alienê, niha em ê .RPM'ê veguhezînin .DEB'ê.

sudo alien -i /home/NavêTe/Desktop/test.rpm

Piştî vê fermanê, pakêta test.deb dê li ser masê bê afirandin.

Bîreweriya Laş

2007-12-08T05:13:00.000+02:00

"Tiştên ku di navbera me de çêbûn, evîn bû û wêje bû hemû tiştên ku çênebûn.” Romana Ehlam Mustexanimî (li gorî wergêr, Misteğanmî) bi vê gotinê dest pê dike. Pirtûk nameya evîndarekî ye ku ji bo yara xwe nivîsandiye. Her ku xwendevan xwe bera nava rûpelên wê dide û pêrgî yekem hestiyê îskeleta çîroka wê tê, di mejiyê xwendevên de dikeve dirûvê romanekê... romana evînê û romana têkçûna şoreşa gelekî... di rengê serkeftinê de...

Ehlam Mistexanmî li Cezaîrê li fakulteya wêjeyê beşa zimanê erebî xwendiye û li zanîngeha Sorbonneyê doktoraya sosyolojiyê kiriye. Romana xwe ya ku li gelek zimanan hatiye wergerandin û gelek xelat wergirtine, di 1988'an de li Parîsê qedandiye.

Roman ku xwe bi çêjeke wêjeyî dixemilîne, li ser şerê Cezaîr û Fransayê û rewşa Cezaîrê piştî serkeftina şoreşê radiweste û li der û dora “evîneke di rengê gunehekê de” digere. Zimanê Ehlam dike ku xwendevan, bi çêja helbesteke ku di şêweya romanekê de xwe pêşkêş dike, bêyî daxwaza xwe, ji rûpelekê derbasî rûpeleke din bibe. Hin kes hene dema ku tiştekî dixwînin, lênûsk û pênûsekê digirin da ku gotinên xweş an jî balkêş jê bigirin. Di vê danasînê de dixwazim xwendevanên wisa hişyar bikim: bila deftereke 310 rûpel amade bikin.

Di romanê de 3 serleheng derdikevin pêşberî me. Xalid, Ehlam (carinan bi navê Heyat.) û Qusentîna, bajarê ku Xalid lê hatiye dinê û bûye evîndarê wî. Xuya ye ku Ehlama nivîskar xwe jî xistiye romanê û lehengê xwe wekî Mecnûnê biçolanketî ji xwe re kiriye evîndar û pênûsê daye destê wî (Xalid) da ku evîna ji bo wê (Ehlam) bi xweçirandinekê binivîse.

Xalid di 16 saliya xwe de dikeve girtîgehê. Li girtîgehê bi pêşewayên şoreşê yên wekî Sî Tahir re dimîne. Xalid û Sî Tahir ji taxekê ne, bi malbatî hev dinasin. Sî Tahir hem di çavê Xalid de hem jî di çavê kesên din xwe xwedî rûmeteke giran e.

“Sî Tahir di her tiştî de balkêş bû, wî ji destpêkê de xwe amade kiribû ku bibe bêhtirî mêrekî.

Ew çêbûbû da bibe pêşewak, tiştek tê de hebû ji nevîtiya Tariq bin Ziyad û Mîr Ebdul Qadir.”

Xalid piştî salekê ji girtîgehê derdikeve lê 10 sal piştî derketina ji girtîgehê tevli eniya şer dibe û di bin fermandariya Sî Tahir de şer dike heya ku di êrîşeke mezin de du geleyan ji milê xwe dixwe. Du guleyên ku dibin sedemên temenekî yekmil. Ji ber ku Xalid birîndar dibe, neçar dimîne ku dev ji jiyana şervanî berdide. Sî Tahir di xatirxwestin û hevdîtina dawî de ji Xalid dixwaze ku here serdana malbata wî û navê keça wî ya ku nû çêbûye di belediyê de wekî Ehlam qeyd bike. Xalid cara pêşîn Ehlamê dibîne dema ku ji bo qewîtiyên Sî Tahir diçe serdana malbata wî. Navê wê li belediyê qeyd dike û diçe Parîsê da ku wekî wênekêşekî jiyana xwe li wir bidomîne. 25 sal piştî yekemîn car dîtina Ehlamê, Xalid li pêşengeha xwe ya wêneyan careke din laqî wê tê bêyî zanibe ku ew Ehlama keça Pêşewa Sî Tahir e... Û yekemîn çirûska evînê di dilê wî/wan de vêdikeve.

Piştî wê hevdîtina yekemîn, Xalid û Ehlam gelek carên din hevdîtinên ku ji berê de hatine plankirin dikin û evîna xwe rasterast bi “ji te hez dikim”an ji hev re dibêjin heya Ziyad ji bo kar û xebatên rêzistinî tê Fransayê û li kafeyekê her sê bi hev re rûdinin... Ziyadê şervan û helbestvanê filîstînî... Ziyad ê hevalê Xalid ê ku Xalid pirtûkeke wî dabû Ehlamê dema Ehlam ji bo derbaskirina havînê çûbû Qusentînayê. Piştî hatina Ziyad, dilê Ehlamê ber bi Ziyad de gêndir dibe. Piştî ku Ziyad û Ehlam nêzî hev dibin, Xalid her tim ji bo şervanî û helbestvaniya Ziyad, rêzê jê re digire. Lê êşa dilê xwe bi gotina “Deh şîretan li aliyekî deyne û li min guhdar bike, min şîreta yazdemîn ji te re aniye... Tenê ya min be.” dibêje. Piştî ku Ziyad vedigere Filîstînê û li wir şehîd dikeve “Sî ...” Ehlamê ji apê wê dixwaze û dû re pê re dizewice. Xalid ji bo Ehlamê xweziya xwe bi Ziyadê şehîd tîne ji dêvla “Sî ...”ê ku ji bo şereşê tu tiştî nekiriye û dixwaze bi zewaca bi Ehlamê re bibe xizmê şehîd pêşewa Sî Tahir û gelek derfetan ji bo zêdekirina zengîniya xwe bi dest bixe. Tiştê ku ji destê Xalid tê ew e ku vexwe û serxweş bibe û yê ji destê Nasirê birayê Ehlamê tê jî li mizgeftê nimêj bike. Piştî gotina “Hinek nimêj dikin û hinek serxweş dibin û yên din wê çaxê îşê xwe bi welat dikin!..” Xalid vê gotinê jî di nameyê (roman) de bicih dike: “Ma sûcê min e ger evîna te di rengê gunehekê de ji min re hat?” Û çîroka romanê li ser kortal û geliyên vê evîna gunehkar diçe û tê.

Her çiqas roman di dirûvê romaneke evînî de be jî, ji evînê zêdetir li ser hezkirina gel(ê ereb ê Cezaîrê) û sextekarî û durûtiya kesên piştî serkeftina şoreşê tên ser kar û dibin rêvebirên welêt, hatiye nivîsandin. “Di navbera guleya yekemîn û ya dawî de sîng guherîn, armanc guherîn.. û w4elat jî guherî...”Piştî ku şoreş bi ser dikeve, digel ku gel di nav xizanî û feqîriyeke dilsoj de ye, gelek kesên ku ji bo şoreşê tu tiştî nekirine tên ser kar û di xanî û qesrên mezin de bi erebe û cîpên giranbuha jiyaneke xweş dikin. Birîndarên şoreşê û nasên şehîdên şoreşê ji bo standina vîzeyê ji bo çûna Fransayê li ber balyozxaneyan rêz dibin û “yên din di deriyên şerefî re derbas dibin” dema ku carê ji bo ger û danûstandinên xwe û navmalên xwe diçin Fransaya ku li welatê bi xebata şehîd û dilsozan şoreş lê pêk hat, dagirkeriyê kiribû.

Digel ku edîtoriya wergera kurdî ya romanê di rûpela pêşîn de tenê wekî nav heye, û hevoksaziya wê hin astengiyan derdixe pêşberî herikbariya wê, roman xwendevên dixe nav lepên xwe û wekî berhemeke qedirgiran tîp, gotin û hevokên xwe pê dide daqurtandin.

Ji bo danasîna pirtûkê me pir tişt gotin. Niha jî dora Ehlamê ye.

Bîrewerî wextî bigrî.. bîreweriya ku te zarokek bi çarlepkan dimeşiya nas kir, milê min ê tenha wextî bilerize, daxwaza hembêzkirina te dike, wextî bi Cezaîriyeke windayî ji te bipirse:

- Tu çawa yî?

Aax.. tu çawa yî ey zaroka ku bêyî min mezin bû? Tu çawa yî ey keça xerîb, ya nema min nas dike, ey zaroka ku bîreweriya min li xwe dike û bazinek di destê wê de ye, bazinê diya min bû?

Bihêle ez hemû kesên ku min ji wan hezkiriye di te de hembêz bikim, li te temaşe bikim û rûyê Sî Tahir bi te vegerînim, di kenê te de, di rengê çavên te de. Çi xweş e ku şehîd wisa di dîdara te de vegerin. Çi xweş e ku diya min di bazinê destê te de vegere û welat di hatina te de. Çi xweş e ku tu, tu bî!.

Tu zanî, ku mirov tiştekî pir xweşik dibîne, dixwaze bigrî û dîtina te kêfxweştirîn tişt bû di umrê min de çêbû.

Çawa ezê her carê van tiştan ji te re şîrove bikim, em sekinîne çav û guh para xwe bi me re distînin?

Çawa ji te re şîrove bikim ku min bêriya te kiriye bêyî ku ez zanibim.. û ez li bendî te bûm bêyî ku bawer bikim?

Divê me hevdû bidîta.. Ez encamên hevdîtina me ya yekemîn dicivînim, çarîkek ji axaftinê, ez ji te bêtir axivîm, ehmeqiyek bû, ez pişt re li ser poşman bûm. Ya rast min dixwest te bi gotinan bihêlim, min jibîr kir ku firsetekê bidim te da tu jî bi axivî. Tenê hebûna te xweşiya xeberdanê bi min re çêdikir.

Û ji ber ku wext tune bû ez ji te re beşên çîroka me herduyan bêjim, min bi du hevokan an sisiyan têkiliya xwe ya kevn bi bavê te re û zarotiya te re behs kir.û li ser tabloyeke te jê hezkiribû. Min hevokên xwe bi kurtî û jîrbûn hilbijartin, min di nava gotinan de gelek valahî hiştin da te bi giraniya bêdengiyê bihesînim ya ku gotinan tijî nekiribû. Min nedixwest bi lez û di rojekê de rûpelê xwe yê dawî bi te re biqedînim. Min nedixwest ez zanxwaza te şiyar bikim da ku bêtir bixwazî min nas bikî, da tu careke din werî.

şilkirin

2007-12-08T04:48:00.001+02:00

heke ew roj bihata û min hebûna

dilopeke hêzê hest bikira di dilê

xwe yê ku ji nêrînên çavên te yên

qehb para xwe hilaniye de min ê

şil bikira çavên te

...bi rondikên şevên pîç

girîn

2007-12-08T04:41:00.000+02:00

bila girîn be para me/dema ku me dilxweşî/û bextewarî bi dest/nexist
wekî her car-

“Şevbaş”

2007-12-08T04:40:00.001+02:00

Şev baş hitê!

Hita mi

bigire çavên xwe

-bila dilopa rondikê jê wer nebe-

û birame

li xwe, li min

-li me-

belkî pêk werin

-di xeyalan de-

hemû xeyalên me

û çirûskeke dilsoziyê vêkeve

di dilî de

-û çîroka Mem û Zînê dirûvekî nû bigire-

şev baş hitê

şev li min herimî

-kufletê-

ev bajar,

-ev ofîs-

bi ser min de tê

tika dikim

nekujî hêviya min a felatê

Bikaranîna Ubuntu'yê

2007-12-08T04:05:00.001+02:00

Di Ubuntu'yê de sê pêşekên sereke hene. Ji bo ku her sê pêşek bi awayekî baş li ber çavan bên raxistin, me hemû paceyên vekirî anîn jêr. Wekî ku ji wêneyê jî xuya dibe; di Ubuntu'yê de bi navên “Bikaranîn”, “Cih” û “Pergal” sê pêşekên sereke hene. Di bin her xêşekeke sereke din binpêşekên têkildarî navên van pêşekên sereke hene. Em dikarin bi van pêşekan xwe bigihînin hemû bername, beş, û mîhengan.

Bikaranîn
Wekî ku ji navê wê jî diyar e, di bin pêşeka “Bikaranîn”ê de em dikarin xwe bigihînin tiştên ji bo bikaranînê (bername) yên komputerê. Di bin pêşeka “Bikaranîn”ê de binpêşekên wekî “Amûrên Pergalê”, “Bernameyên Alîkar”, “Deng û Vîdeo”, “Grafîk”, “Înternet”, “Lîstik”, “Nivîsgeh”, “Zêde Bike/Rake...” hene. Bi sazkirin an jî rakirina bernameyên nû pêşekên nû xwebixwe lê tên zêdekirin an jî rakirin. Di bin van binpêşekan de -piştî sazkirina gelek bernameyan- pêkan e ku bi sedan pêşek bên afirandin. Em ê li vir yek bi yek li ser van nesekinin. Ji xwe ji navê her pêşekekî diyar e ku di bin de çi hene. Mînak: di bin pêşeka “Amûrên Pergalê” de amûrên pergalê hene û di bin pêşeka “Bernameyên Alîkar” de jî bernameyên alîkar hene. Em ê li vir tenê li ser pêşekên wekî “Deng û Vîdeo”, “Grafîk”, “Înternet” û “Nivîsgeh” û bernameyên ku di nava van pêşekan de girêdanên ji bo vekirina wan hene rawestin.

Deng û Vîdeo
Di bin pêşeka “Deng û Video”yê de bernameyên deng û vîdeoyê hene. Hemû bernameyên ku li vir xuya dikin bi sazkirina pergalê re nayên. Gelekên wan piştî sazkirina pergalê ji CD an jî bi riya bernameya “Zêde Bike/Rake...”yê hatine sazkirin.
Bernameya “Amarok” hem bi kêrî guhdarîkirina muzîkê hem jî bi kêrî temaşekirina vîdeoyan tê. Ev bername bernameyeke Kubuntu'yê ye û bi sazkirina Kubuntu'yê xwebixwe tê sazkirin. Lê em dikarin ji CD'ya sazkirina Kubuntu'tê, bi riya “Zêde Bike/Rake...” an jî bi riya Synaptic'ê vê bernameyê di ubuntu'yê de jî saz bikin. Bernameya “Beep Media Player” bi kêrî guhdarîkirina muzîkê tê lê piştî sazkirina hin pêvekên zêdek bi kêrî temaşekirina vîdeoyan jî tê. “K3B” wekî “Amarokê bernameyeke Kubuntu'yê ye lê ev bername bi kêrî çêkirina CD'yan tê. Bernameya “Movie Player” bi sazkirina Ubuntu'yê xwe bixwe tê sazkirin û bi kêrî temaşekirina vîdeoyan tê. Bernameya “Rythmbox Music Player”ê jî bi sazkirina Ubuntu'yê tê û ev bername bi kêrî guhdarîkirina muzîkê tê. “XMMS” jî ji bo guhdarîkirina muzîkê û temaşekirina vîdeoyan tê û bi bikaranîna xwe gelek dişibe WinAMP'ê.

Grafîk
Di bin pêşeka “Grafîk”ê de bernameyên têkildarî wêne û dîtbariyê hene. Hemû bernameyên ku li vir xuya dikin bi sazkirina pergalê re nayên. Gelek ji wan piştî sazkirina pergalê ji CD an jî bi riya bernameya “Zêde Bike/Rake...”yê hatine sazkirin.
Bernameya “digicam” bi kêrî şêkirina albûmên wêneyan û ji kamerayê kişandina wêneyan tê. Ev bername bernameyeke Kubuntu'yê ye. “Edîtora Wêneyan GIMP” ji bo çêkirin û guherandina wêneyan e. Dişibe bernameya “PhotoShop”ê lê bikaranîna GIMP'ê hêsantir e û GIMP ji PhotoShop'ê basîtir e. Bernameya “Skanera Wêneyan Xsane” bi kêrî skenkirina wêne û nivîsan tê. Makîneya we ya skenkirnê çi dibe bila bibe, ji bo ku hûn bi Xsane'yê wêne an jî nivîsan sken bikin, pêdiviya we bi CD'ya sazkirinê tune. Pêdivî tune ku tu bi CD'ya sazkirinê makîneya skenkirinê bi komputerê bidî naskirin. XSane makîneya te jixwe nas dike :)

Înternet
Di bin pêşeka “Înternet”ê de bernameyên gerok, peyamnêr, FTP IRC, daxistin, e-peyam û hwd. hene. Di Ubuntu'yê de bernameya gerokê Mozilla Firefox e. bi tu awayî hewce nake ku em li vir qala Firefox'ê bikin. Belavbûna wê ya bilez û xelatên ku wergirtine têrî fêmkirina başbûna wê dikin. Li vir gerokeke din bi navê “Konqueror” heye. Ev gerok bi sazkirina Kubuntu'yê re tê. Wekî tê dîtin, di Ubuntu'yê de jî tê bikaranîn. Di nava hemû gerokên hemû pergalên xebatê de geroka “Konqueror” lezgîntirîn gerok e. “Peyamnêra Înternetê Gaim” û “Kopete” bernameyên peyamnêr in û protokolên wekî MSN, Yahoo!, ICQ û hwd. dipejirînin. Yanî bi hesabên xwe yên MSN, Yahoo! an jî ICQ'yê hûn dikarin têkevin van peyamnêran. Di lîsteya we ya hevalan a ku dê di van peyamnêran de xuya bibe, heman lîsteya ku di MSN messenger an jî Yahoo! Messengerê de xuya dibin e. Yanî hûn dikarin hemû hesabên xwe yên MSN, Yahoo! an jî ICQ bi hev re, di paceyekê de vekin.

Nivîsgeh
Di bin vê pêşekê de bernameyên ofîsê yên wekî bernameyên nivîsandin, xêzkirin û hesabê hene. “Bernameya nivîsandina OpenOffice.org”yê wekî ku ji navê xwe jî diyar e, bernameya nivîsandinê ye. OpenOffice.org (OOo)bi xuyakirin, bikaranîn û bikêrhatîbûna xwe gelek dişibe ofîsa Microsoft'ê. Pelên nivîsê yên ku bi Windowsê hatine afirandin bi Ooo'ê vedibin û pelên ku bi Ooo'ê hatine afirandin di Microfoest Office'yê de vedibin. Di navbera nav her du cureyên ofîsan de tenê cudahiyeke girîng heye; Pelên MS Office'yê bi niçika “.doc” û pelên Ooo'yê jî bi niçika “.odt” tên tomarkirin. Ooo pelên “.doc”ê vedike lê MS Office pelên “.odt”ê venake. Ji bo ku pelên ku bi Ooo'yê hatine nivîsandin di MS Office'yê de jî vebin, divê hûn pelê “cuda tomar bikin” û di paceya vebû de “.doc”ê hilbijêrin. bi vî awayî pel dê hem di MS Office hem jî di Ooo'ê de vebe. Di bin vê pêşekê de bernameyên ku beramberî bernameyên Power Point û Excel'a MS Office'yê ne jî hene. Ev bername jî wekî me ji bo bernameya nivîsandinê got, ji bo ku do Windows'ê de bên vekirin û bikaranîn, divê bi niçikên Windows'ê bên tomarkirin.
Bi bernameya “Wine”yê hûn dikarin bernameyên Windows'ê di Ubuntu'yê de saz bikin û bi kar bînin. Ev bername bi sazkirinê re nayê. Bikarhêner dikarin piştî sazkirinê vê bernameyê bi riya Synaptic'ê saz bikin.
Di bernameya “Zêde Bike/Rake..” de lîsteya bernameyên ku di depoyên Ubuntu'yê de amade ne heye. Bi vê bernameyên hûn dikarin bi sê tikandin û têketina nasnavê bernameya ku hûn dixwazin saz bikin.

Cih
Di vê pêşekê de girêdanên beşên Hard Dîskê û Torê hene. Bi tikandina“Peldanka Mal” hûn dikarin têkevin peldanka ku hûn dikarin pelên xwe yên wêne, vîdeo, nivîs an jî bermayena lê tomar bikin. Bi tikandina “Sermase”yê hemû pel û peldankên li ser maseyê di paceyekê de vedibin. Di paceya ku bi tikandina “Komputer”ê vedibe de hemû beşên Hard Dîskê û cîhazên wekî Floppy, CD-Rom û DVD-Rom hene. Bi “Afirandêrê CD/DVD'yan” hûn dikarin CD an jî DVD'yên dane an jî mediya çêkin. Ji ber ku di vê komputera ku ev wêneyê maseyê lê hatiye kişandin de Windows jî sazkirî ye, di Hard Dîsk'ê de beşên Windows'ê jî hene. Ev beş bi navên xwe yên ku di Windows'ê de li wan hatiye kirin xuya dibin: deq, muzîk, Windows. Girêdana “Tor”ê we dibe tora ku girêdayî komputera we ye û bi girêdana “Girêdanê bi pêşkêşker re ava bike...” jî hûn dikarin bi pêşkêşkar re girêdanekê ava bikin. Jixwe ne hewce ye ku em bêjin ku bi “Li Dosiyan Bigere” hûn dikarin li pelan bigerin û bi “Pelgeyên Borî” jî pelên ku we di demên dawî de vekirine bibînin.

Pergal
Di bin vê pêşekê de wekîş ku xuya dibe binpêşekên vebijêrkan, rêveberiyê, agahiyên derbarê GNOME û Ubuntu'yê de û riya alîkarî û piştgiriya Gnome û Ubuntu'yê û girêdana ji bo girtina komputerê hene.

Vebijêrk
Di bin pêşeka “Vebijêrk”ê de girêdanên ji bo guherandina vebijêrkên komputerê û takekeskirina wê û binpêşek ji bo heman karî hene. Bi girêdanên di bin vê pêşekê de em dikarin navê komputerê û nasnavê wê, dirb û xuyakirina komputerê û wêneyê rûerdê sermayeyê, dîmenderparêzê, cureyê nivîsên pace û pêşekan, cureyê klavyeyê, wêneyê têketinê, kurteriyên klavyeyê, pêşeka navendî, deng, mişk, pace û gelek taybermendiyên din biguherînin.

Rêveberî
Di bin pêşeka “Rêveberî”yê de amûr û bernameyên ji bo rêvebirina komputer û pergalê hene. “Amûrên Torê” wekî ji navê xwe diyar e, amûra torê ye. “Çaper” çaperên bi komputerê ve girêdayî ne nîşan dide û bi kêrî çapkirina wêne û nivîsan tê. “Dem û Dîrok” bi kêrî mîhenkirina dem û dîrok û herêma saetç ya komputerê tê. Di vê pêşekê de girêdanên ji bo torê, rojanekirinê, sazkirina bernameyan (Synaptic) û guherandina zimên hene. Di têketina girêdan û bernameyên di bin navê pêşeka “Rêveberî”yê de nasnav tê xwestin. Bi vî awayî kesên ku nasnavê nizanibin nikarin li ser pergalê guhertinên girîng bikin û komputer wisa tê parastin.

Sazkirina Ubuntu'yê

2007-12-08T04:00:00.000+02:00

Berî her tiştî divê, em ji bo ku Ubuntu'yê lê saz bikin, beşeke vala bibînin. Heke em Windows'ê nexwazin (û di komputerê de tenê Ubuntu/Linuks'ê bixwazin), divê em hemû pel û peldankên xwe yên girîng di CD an jî DVD'yan de hilînin. (Di sazkirina hemû PX'yan (Pergala Xebatê) de ciyê ku PX lê tê sazkirin tê formatkirin.) Heke em bixwazin di komputera me de hem Linuks hem jî Windows hebe, divê em dest nedin “C”yê û beşeke din “D” an jî “E”yê jê bibin. (Heke pelên girîng tê de hebin pêşî wan hilînin beşeke din an jî CD'yan). Beşa vala divê herî kêm li dora 5 GB'î be lê pêşniyara min ew e ku hûn li dora 15-20 GB'î ji bo Ubuntu'yê veqetînin.

Wekî mînak em bibêjin beşa ku te ji bo sazkirina Ubuntu'yê amade kiriye “E” ye û mezinahiya wê 20 GB e. Te hemû pelên “E”yê ên ku ji bo te girîng in di ciyekî din de hilanîn? Nexwe em dikarin niha derbasî jêbirina beşê û sazkirina Ubuntu'yê bibin. Dikarî di Windows'ê de bi alîkariya “Disk Yönetimi”yê beşa “E”yê jê bibî. Di Ubuntu'yê de jî dikarî bi alîkariya “Gnome Partition Editor”ê beşa “E”yê jê bibî. A baş ew e heke tu niha vê nivîsê di Windows'ê de dixwînî “Disk Yönetimi”yê bi kar bîne, heke te komputerê bi CD'ya zindî ya sazkirina Ubuntu'yê vekiribe, dikarî bi “Gnome Partition Editor”ê beşê jê bibî.

Beşê çawa jê bibim?

Riya “Denetim Masası → Yönetimsel Araçlar → Bilgisayar Yönetimi” bişopîne û di paceya vebû de li ser “Disk Yönetimi”yê bitikîne. Li ser beşa ku dixwazî jê bibî rast bitikîne û bi vî awayî jê bibe. Ji bo sazkirina ubuntu'yê teqez divê beşeke vala bê amadekirin!!!

*Li ser wêneyê bitikîne da ku mezin bibe.

Bi CD'ya zindî komputerê veke. Heke CD'ya te ya zindî weşana Koma Ubuntu'ya Kurdî be, pêşî li ser klavyeyê “F2”yê bitikîne û rengê klavyeya xwe (F? Q?) hilbijêre û dû re enterê bitikîne. Heke te CD'yê ji malpera Ubuntu'yê daxistibe, pêşî pêl “F1”ê bike û zimanê kurdî hilbijêre dû re pêl “F2”yê bike û rengê klavyeya xwe hilbijêre. Piştî ku komputer vebû, li ser masê girêdana “Sazkar”a Ubuntu'yê heye. Li ser wê cot bitikîne û agahiyên ji te tên xwestin têkevê û gav bi gav pêşde here. Hewce nake ku em niha yek bi yek li ser van gavan rawestin. Agahiyên ku tên xwestin nav, paşnav, navê komputerê, nasnav, herêma saetê ya ku tu lê dijî û agahiyên bi vî rengî ne. Heya ku bigihîjî gava dabeşkirinê, hemû agahiyan têkevê. Di gavên sazkirina Ubuntu'yê de ya hinek zanîn divê ev gava dabeşkirinê ye. Di vê gavê de, vebijêrka "Bi alîkarî - ciyê vala yê hevgirtî yê herî mezin bi kar bîne" nîşan bike û heya rê hebe bimeşe.

Piştî ku te “saz bike”yê tikand, pergala te dê gav bi gav, xwe bi xwe bê sazkirin. (Di dema ku sazkirin didome de dikarî komputerê bi kar bînî.) Piştî ku sazkirin qediya, dê hişyariyek derkeve û ji te bipirse ka tu dixwazî bikaranîna CD'ya zindî bidomînî an jî dixwazî komputerê ji nû ve bidî destpêkirin û bi Ubuntu'yê komputerê vekî. Destpêkirina nû hilbijêre û gava ku CD ji CD-Romê derket, CD'yê hilîne û pêl enterê bike. Dema ku komputer dîsa vebû, dê lîsteya PX'yên di komputera te de saz bûne xuya bike. Li jorê Ubuntu heye, di bin wê de Ubuntu'ya ji bo têketina gerînende heye, di bin wê de testkirina bîrê heye û li herî jêr jî Windows heye. bi bişkojkên hêlan ên klavyeyê PX'ya dixwazî vekî hilbijêre û enter bitikîne. Te vebijêrka jortirîn ya Ubuntu'yê hilbijart? Niha Ubuntu vedibe. Di vebûnê de nav û nasnavê ku te di sazkirinê de diyar kiribûn dê ji te bên pirsîn. Ev pirs dê di her vebûnê de derkeve pêberî te. Piştî têketina nav û nasnavê, Ubuntu'ya te vebû.

Pîroz be! Te wekî mirovekî/e kurdîperwer bikaranîna PX'ya kurdî xwest û te saz kir. Niha tu yê bibînî ka bikaranîna wê çiqas xweş û hêsan e.