Meseleya “qumaş û xerîdar”

Destpêka vê mehê (03.10.2013) li sê bajarên cuda (Bruksel, California, Toronto) konferans û civînên Mozillayê hebûn. Ji çar aliyên cîhanê, ji gelek welatan bi sedan kes, ji bo nîqaşên li ser berhemên Mozillayê yên wekî Firefox, Fennec, Firefox OSê li van sê bajaran civiyan.

Ez, ku ji sala 2005an ve bi awayekî dilxwazî Firefoxê werdigerînim kurdî, li ser navê Firefoxa kurdî, beşdarî konferans û civînên li Brukselê bûm.

Sala 2005an, bi alîkariyên hêja Erdal Ronahî, kurdîkirina Firefoxê dest pê kiribû û çend salan piştî wê, Firefoxa kurdî di malpera fermî ya Firefoxê de di nav zimanên wekî înglîzî, fransizî, almanî û zimanên din yên cîhanî de ciyê xwe girtibû. Piştî vê serkeftinê, her ku min derfet didît, min Firefoxa kurdî li ser kompîterên saziyên kurdî û hevalên xwe saz dikir. Lê li gel vê jî, li (bakurê Kurdistanê û) Tirkiyeyê hejmara bikarhênerên Firefoxa kurdî ji hejmara bikarhênerên Firefoxa rûsî û almanî jî hindiktir bû.

Dibe ku gelek sedemên vê yekê hebin. Yek ji van sedeman Google e, ku di Firefoxê de motora lêgerînê ya standard Google e û Google kurdî wekî “tenê soranî” û bi tîpên erebî qebûl dike. Dema di Firefoxa kurdî de Googleê vekî, Google bi soranî û tîpên erebî vedibe. Li gel hemû hewldanan, Google hê jî rê nade kurmancî. (Androîd bixwe jî berhemeke Googleê ye û ji ber vê helwesta Googleê zehmet e ku Androîd bibe kurdî/kurmancî) Dibe ku ji ber vê sedemê, di qada navneteweyî de dilê me bi kurdbûna me bişewite. Lê min baş dizanî ku sedemeke din jî heye ku ji sedema pêşî diltezîntir e; miletekî ku li paytexta xwe bi zimanê xwe napeyive dê çima Firefoxê bi zimanê xwe bi kar bîne?

Bêguman ev yek dibûn sedema xemgîniyê. Piştî Firefoxa ji bo kompîteran, min Firefoxa ji bo telefonên jîr jî wergerand kurdî, lê ji ber ku tu pergaleke telefonên jîr (ne Androîd, ne Symbian, ne iOS, ne Windows ne jî yên din) bi kurdî hene, Firefoxa kurdî ya ji bo telefonên jîr li ser tu telefonan nayê sazkirin. Piştî demekê, ji ber van sedeman min jî dev ji nûkirina Firefoxa kurdî berda.

Lê piştî ku navenda Mozillayê ragihand ku ew li ser pergaleke ji bo telefonên jîr dixebitin, min ji nû ve zend û bend badan ku qet nebe telefoneke jîr bi kurdî jî hebe û min li ser Facebookê ji bo alîkariya wergerandina Firefox OSê (pergala Firefoxê ya ji bo telefonên jîr) daxuyanî da. Mala wan hezar carî ava be, Hozan Rûbar, Jêhat Zekî Taher, Flê Jiyan û Ramo Gündogdu peyam şand û got ku ew dixwazin alîkariya wergerê bikin.

Dema ku min amadekariya çûna bo Brukselê dikir, gelekî li ber xwe diketim ku kurdî di Mozillayê de gelekî li paş e û li ser navê Mozillaya kurdî tenê ez heme. Lê piştî peyamên van çar dilsozên kurdî rûyê min hinekî geş bû ku ez ê dikaribim li Brukselê bibêjim me ji bo kurdî komeke wergerê heye.

Di konferans û civînên li Brukselê de gotinên endamên komên wekî fransizî, almanî, çînî û komên din yên hejmara endamên wan bi sedan û hezaran hene, gelek bûn. Ji her komê pênc, deh, bîst kes di civînan de amade bûn ku berhemên Mozillayê yên bi zimanên wan ji hêla bi deh û sed hezaran kesan ve dihatin bikaranîn û tekane berhema kurdî ya Mozillayê, yanî Firefoxa kurdî tenê 76 bikarhêner hene. Ne tenê li bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê, li seranserê cîhanê 76 kes.

Dema ku komekê dixwest malpera Firefoxê berhema xwe bi zimanê wê komê biweşîne, pêşî pakêta zimên yanî versiyona ceribandinê diweşand û eger hejmara bikarhêneran zêde be, hê nû li ser malpera fermî diweşand.

Niha jî rewş kêm zêde wisa ye. Dema ku min behs kir ku bi milyonan kurd bi zaravayê kurmancî diaxivin û ji bo Firefox OSa kurdî/kurmancî serî lê da, bersiva kesê berpirs ew bû ku divê pêşî em di Firefoxa sermaseyê de bi pêş bikevin. Yanî eger hejmara bikarhênerên Firefoxa kurdî hindik be, Mozilla dê xwe nede ber barê Firefox OSa bi kurdî ku li gorî wan sedem ew e ku di telefonê de hebûna gelek zimanan performansa telefonê kêm dike.

Yanî bi kurt û kurmancî, hejmara me kurmancan ne bi milyonan lê bi milyaran be jî ku em bi kurdî nejîn û berhemên teknolojiyê bi kurdî bi kar neynin, yanî eger qumaşê me ji zêr be û hîç xerîdar nebin, qîmeta wî qumaşî nîn e.

Li gel her tiştî, encamên konferans û civînan dê bi kêrî kurdî bên ku çend xal jê ev in:

- Zimanê Firefox mobîleê dê ne ji hêla pergalê (Androîd, Windows, iOS) ve bê diyarkirin. Yanî me niha Firefox mobîle bi kurdî heye û ji bo em wê bi kar bînin ne pêwîst e ku telefona me ya Androîd yan jî ya iPhone bi kurdî be.

- Mozilla dê ji bo Firefox OSê li gel şirketên wekî ZTE, Alcatelê bi şirketên wekî LG re jî bixebite.

- Firefox OS dê sala 2014an li welatên Ewropa, Amerîkayê bikeve bazarê. (Ji niha ve li Îspanya, Almanya û çend welatan derketiye bazarê)

- Di nêzîk de (piştî ku Firefox desktopa kurdî hinek bi ser xwe ve bê) wergerandina Firefox OSê dê bi fermî bi kurdî dest pê bike. (Niha em li ser kompîterên xwe werdigerînin lê di nêzîk de em ê karibin wan dosyeyên xwe li pergalê bar bikin.)

- ...*

Bi kurtî, eger hejmara wergêr û bikarhênerên Firefoxa kurdî zêde bibe, telefonejeke jîr dê bi hemû bername (App), xerîte, kontrola rastnivîsê, û taybetiyên xwe bi kurdî çêbe.

Û piştî ku Androîd, iOS û pergalên din bibînin ku telefoneke jîr ya bi kurdî bi hemû taybetiyên xwe heye û kurdên ku hejmara wan bi milyonan e wê telefonê bi zimanê xwe bi kar tînin, dibe ku ew jî derî li kurdî vekin. We go çi?

Li gel van tiştan hemû, divê vê jî bibêjim ku karê wergerandina Firefoxê heta îro bi awayekî dilxwazî hatiye kirin. Ji ber vê yekê, ne wekî karekî birêkûpêk lê wekî karekî ku di wan demên ji ber karên bingehîn mayî de hatiye kirin. Ji ber vê rastiyê, tiştekî normal e ku di vî karî de kêmasî çêbin. Lê li gel hemû kêmasiyan, deriyê Firefoxa navendî û her wisa deriyê Firefoxa kurdî ji bo hemû rexne û pêşniyaran vekiriye.

Û kesên ku dixwazin Weba kurdî bi kurdiyeke tekûztir bi pêş bikeve, dikarin bi van sê riyan piştgiriya weba kurdî bikin. Yên ku dixwazin piştgiriyê bidin; dikarin Firefoxa kurdî li ser kompîtera xwe saz bikin, dikarin beşdarî koma wergerê bibin, diakrin bi riya e-payamê yan jî bi riya koma Firefoxa Kurdî ya li ser Facebookê hemû rexne û pêşniyarên xwe ragihînin.

Girêdana jêbarkirina Firefoxa sermaseyê ya bi kurdî: http://goo.gl/bdmIQz

Koma Firefoxa Kurdî ya li ser Facebookê: http://goo.gl/TI1kMJ

Di Firefoxa kurdî de Google wisa ye; ziman bi kurdî/soranî ye û Google li gorî dewleta tu lê dijî, zimanekî din pêşniyar dike. Eger li Swêdê dijî, Google dê swêdî pêşniyar bike.

Firefoxa kurdî di asta ceribandinê de li ser malpera fermî ya Mozillayê ye.

Rewşa wergerên Firefoxa sermaseyê

Amed Çeko Jiyan

amedcj@gmail.com

*Ev xala dawiyê xala herî girîng e ku ji bo siberoja Mozillaya kurdî ez naxwazim niha behsa wê bikim.

Berbiska Êşa Hestiyan*

Amed Çeko Jiyan

Dibêjin piştî ku gelek sal di ser trajedî û karesatan re derbas dibin, ew trajedî û karesat hê nû dibin mijarên wêje û hunerê. Dema ku mirov li trajediya bi serê cihûyan de hatî dinêre, mirov dibîne ku piştî 50 salan hê nû ew trajedî dibe mijara sînemayê.

Lê Omer Dilsoz, di vê dema ku hê jî kurd êşê dikişînin û trajediya bi serê wan de hatî hê jî destê xwe ji gewriya wan nekişandiye, dîmeneke vê trajediyê, ango gorên komî kiriye mijara romanekê.

Romana Omer Dilsoz “Berbiska Zer” ku bi nûçeyeke TVê dest pê dike, dide dû şopa wê nûçeyê û me jî bi xwe re kaş dike. Roman, bûyerên ku îro li derdora Sînemê diqewimin û bûyerên beriya 10-15 salan li derdora Berjenî qewimîne vedibêje. Geh vebêj ji me re behsa wan bûyerên îro û do dike û geh leheng bixwe qutiya dilê xwe li ber me vedikin û ji der û kulên xwe diaxivin û geh bi Sînemê re hestiyên canê me jî diêşin, geh bi Berjenî re me vedigerînin salên zaroktiyê.

Ciyê daxê ye ku bûyerên her du demên cuda û her wisa gotinên vebêjî û gotinên lehengan, bêyî ku tu hişyariyek hebe, di heman rûpelan de ne.

Wekî mînak; dema ku vebêj di dema niha de behsa civana Sînemê û Zînê dike, em ji nedî ve dibînin ku em çûne beriya 10-15 salan û em li Sêserê li mala Nûhê aşvan in. Eger her ku dem an jî vebêj guherî, rûpel jî biguheriya û ji rûpeleke nû dewam bikira, dê çêtir bûya. (Ji ber ku min ev roman beriya ji weşanxaneyê re bê şandin jî xwendibû, ez dizanim ku piştî guherîna dem û vebêjan ji rûpelên nû dewam dikir.) Lê li gel vê jî, nivîskar wisa bi zîrekî tevgeriyaye ku dema em ji demekê derbasî demeke din dibin, an jî dema vebêj diguhere, em di cî de pê dihesin. Derbasbûnên di navbera beşan de ew çend nerm û baş çêbûne ku em pê aciz nabin.

Omer Dilsozê ku çavkaniya kurdiya wî çiyayên bilind ên Colemêrgê ne, di vê romanê de jî gelek peyv, biwêj û qalibên hevoksaziyê diyarî ferhenga me dike.

Û bi hevokên Dilsozî, em wê êşa dikeve hestiyên Sînemê di hestiyên xwe de hîs dikin.

***

Ya rast, ne ji bo ku hêlên baş ên vê romanê binivîsim an jî behsa teknîka baş û kurdiya herikbar a vê romanê bikim min klavye kişand ber xwe; berevajiyê wê, ji bo ku çewtî û kêmasiyên vê romanê (ku bi nêrîna min çewtî û kêmasî ne) yek bi yek nîşan bidim min xwe li nivîsê rakêşa.

Romana ku bi zimanekî herikbar dest pê dike, heta çarîka sêyemîn wisa dewam dike, lê di çarîka sêyemîn de, wekî beşa ku Sînemê behsa evînê dike (rp. 172, 173, 174, 175) ew herikbarî kêm dibe. Ez dibêjim qey ne hewce bû Sînemê di van çar rûpelan de heman gotinan dubare bikira û ji me re behsa evînê bikira. Jixwe di seranserê romanê de evîna Sînema parêzer ku behsa wê tê kirin xwe ew çend nade hîskirin. (Dibe ku sedem evîna xurt ya Berjenî ye.)

Li dû vê dersa ku Sînemê ji me re behsa evînê dike, axaftinên lehengên din ên xwe bi xwe re jî bi heman şêweyî mirovî ditengijînin, mirov dibêje “ev beş nebûna çêtir bû”.

Bi raya min, eger ew beşên “nebûna çêtir bû” nebûna, roman dê serkeftîtir bûya.

Li gel vê jî, di romanê de çend kêmasiyên teknîkî hene. Wekî mînak, em di dawiya romanê de şahidî li çûna Sîmenê û hevalên wê ya bo Sêserê dikin; lê hê di rûpela 58an de ku hê haya me ji vê çûnê niye, ev hevok ji nedî ve dikeve navberê:

Em li dû birîn û birandinê (ji bo qirkirinê jî meta Gulê ku wê rojê em -ez, ew Sînem, Cemîl û Zînê- bi hev re çûn Sêserê digot: qir lê ketiyo, Xwedê nifşê we birandiyo!) bûn. (rp. 58)

Li gel vê çewtiyê, di heman hevokê de çewtiyeke din jî beloq dibe; yê bi xwe re diaxive Emre ye û Emre tirk e. Her çiqas di rûpelên pêş de Emre dibêje ku fêrî kurdî bûye jî, Emre li vê derê xwe bi xwe diaxive, lewre diviya bi tirkî biaxiviya; tirk ji jinên biyanî re nabêjin “hala-metê”; an dibêjin “abla-etê” an jî dibêjin “teyze-xaltî”. Ev peyva “metê” ji kurdî tê û Emre her tim vê peyvê bi kar tîne.

Wekî din jî, dema em dibihîzin Emre fêrî kurdî bûye, (Qenc bû ku ez fêrî zimanê wan bûbûm û min qewlê xwe yê leşkeriyê anîbû cih. rp.171) em ji xwe dipirsin: Kengê fêr bûye?

Emreyê tirk çend mehan li çiyayekî Kurdistanê bi hin leşkerên din ên tirk re dimîne, di nav wan de tenê kesek bi kurdî dizane û ji ber ku yên din bi kurdî nizanin tembîh li wan tê kirin ku dema çûne nava gund ew neaxivin. Di rewşeke wisa de ne pêkan e ku Emre fêrî kurdî bibe. Jixwe Emre “komandoyê Behrayê ye” (rp. 28) û ji bo vê peywira taybet ji bo çend mehan tê çiyayên Kurdistanê.

***

Di romanê de lêkera “viyan”ê, ji bilî du-sê caran, her tim çewt hatiye bikaranîn. Bikaranîneke çewt û yeke rast:

Diviya tu lê bigerî û îro vê meseleyê hel bikî. (rp. 82)

Diviya min dilê wî xweş bikira. (rp. 83)

Ev “diviya” li seranserê romanê ji bilî çend caran, li hemû deran çewt hatiye bikaranîn. Wekî di rûpela 82yan de diyar e, “viyan” ji bo dema borî hatiye kişandin; “diviya”. Lê heman hevok bi dema borî dewam nake “hel bikî”. Û di rûpela 83yemîn de jî “viyan” di dema borî de hatiye kişandin, lê hevok, wekî ku pêwsît e, bi dema borî dewam dike, “...dilê wî xweş bikira.”

Hem vebêj hem jî hemû lehengên romanê, wekî ku ji “divê”ya di dema niha de hatî kişandin xeyidîbin, di hemû deman de dibêjin “diviya” û ev kêşana çewt rê li herikbariya romanê digire.

***

Wekî me li jorê jî got, Emre tirk e û divê dema ew diaxive, em tê derxin ku bi tirkî diaxive. Lê mixabin Emre her tim wekî kurdekî ku ji kaniya zimanê kurdî av vexwariye, bi kurdî diaxive:

“Emreee, Emooo rabee, rabeee!” (rp.85)

Tirk dema bi xwe re an jî bi hev re diaxivin, navên xwe bi formên kurdîkirî nabêjin? “Emo” wekî Hemo, Heso, Celo, Remo û hwd. formeke kurdî ye. Navê “Hakan” jî di rûpela 210an de “Hako, tertîp, çi taveke xweş e ne wisa?” û navê Sebrî (ku jixwe ev jî formeke kurdî ye) wekî “Erê Sebo, hema qet besh jê neke” bi forma kurdî ye. Her wisa dema Emre di rûpela 115an de bi riya telefonê bi Sînemê re diaxive, dibêjê, “Sîmen xan...” û ev jî formeke kurdî ye. Wekî min got, dibêjî qey Emreyê tirk ji kaniya kurdî av vexwariye...

***

Di romanê de, beramberî koma kontrayan, komeke gerîlayan jî heye. Divê mirov heqê wî bide ku nivîskar di xêzkirina wêneyên gerîlayan û diyalogên wan de bêtir bi ser ketiye; ev serkeftin di diyalogên kontrayan de, ne di vê radeyê de ye.

Lê di beşeke diyalogên gerîlayan de nivîskarî tiştek ceribandiye; her lehengek bi devoka wî daye axaftin:

“Heval, cigara xwe weyne û here zikê şikeftê bikêşe.” (rp.98)

“Ez narrimmm hundirê şikeftê heval...” (rp.98)

“Heval, we ev pirsgirêka cigarekêşiyê wekî mîna pirsgirêkeke neteweyî mezin kir da!” (rp.98)

“Hevalno, eve hûn ku d'ken.” (rp.98)

Ku her lehengek bi devoka herêma xwe diaxive, ev rengekî xweş dide romanê. Lê piştî vê rûpelê hemû gerîla bi carekê re vedigerin ser devoka “nivîskarî” û wisa dewam dikin. Dibe ku hinekî zehmet be ku nivîskar her lehengekî bi devokeke din bide axaftin, lê ji ber ku jixwe sehneyên gerîla tê de gelekî kêm in, nivîskarî dikaribû heta dawiya romanê her gerîlayekî bi devoka wî bida axaftin.

***

Ez dibêjim qey xwendevanên kurd ew çend ne nezan in ku pêwîstî bi fêrkirina wateya “necesûr”ê hebe :) :

Cesaretê tenê dikaribû ... û aqilên necesûr (newêrek) an bêdeng bike an jî bi pey bibezîne. (rp.129)

***

Wekî çewtbikaranîna “viyan”ê, “na na”yên di romanê de jî mirovî pir ditengijînin:

“... ez ji jiyana rojane bi dûr dibûm. Na na, ne jiyana rojane...”(rp.23)

“... hema xweber hewl dida warekî, na na, cihekî...” (rp.40)

“Ji bo xweparastinê, na na, ji bo ku tûşî çu bela û neçakiyan neyêm...” (rp.129)

“Heke jin nebûna em mêr dê wek pişîkan bûna, na na, dê wekî kîvroşkên qûnbizdiyayî bûna...” (129)

“Hûn li vê derê leşker in. Na na, hûn niha li ser wezîfeyeke gelekî berpenî ne.” (rp.187)

Û hema bibêje hemû leheng, û vebêj bixwe jî, di gelek hevokên din de bi heman dudiliyê diaxivin. Ev jî dike ku “karakterê” hemûyan bişibe hev û tirs ew e ku ev karakter û şêweya vegotina bi dudilî wekî karakterê “nivîskarî” bê şîrovekirin.

***

Me got di romanê de komeke kontrayan heye. Ev koma kontrayan bi rêbertiya Qehremanê ku (bi peywirdariya dewletê) bi salan gerîlatî kiriye û paşê bûye kontra, carê diçine serdana gundê Sêserê. Wekî ku Qehreman nizanibe ka gerîla çawa bi gundiyayan re diaxivin, an jî wekî ku bi qest bixwaze gundî jê haydar bibin ku ew ne gerîla lê kontra ne, her tim bi zimanekî req diaxive:

“Zû bin, heta saetekê ji me re wercên xwarinê bînin; têra me nan û pêxwarinê zû peyda bikin.” (rp.130)

“Ma qey bav û kalên we bi ceryanê dijiyan xwelîser...” (rp.215)

Di van du rûpelan û hemû rûpelên din de ku leşkerên xwe wekî gerîlayan girêdane diçin Sêserê, bi heman şêweya req bi gundiyan re diaxive; û gelek caran ji ber vê şêweya req gumanên gundiyan çêdibin ku ew “ne gerîla ne” û van gumanên xwe ji hev re dibêjin.

***

Ew çewtiyên min li jorê nivîsandin li aliyekê, lê min ji dil jî fêm nekir ka çima di vê hevokê de beramberî sê “fêr bibe”yan “hîn bibe”yek heye.

Tu delal bî, ji dînan fêr bibe, tu kirêt bî, ji dînan hîn bibe, tu rastgo bî, ji dînan fêr bibe, tu derewîn bî, ji dînan fêr bibe...(rp.154)

***

Li gel ku diyar e Emreyî di salên 90î de leşkerî kiriye, û di wan salan de telefonên destan û MOBESE hê tune bûn, dema Emre xwe bi xwe diaxive, ji me re behsa telefonên destan û MOBESEyê dike:

“... guhên li asîmanan, guhên di çîpên telefonan de, guhên di MOBESEyan de...” (rp.189)

***

Roman, piştî çarîka sêyemîn, di çarîka çaremîn de dîsa wekî ava çemekî diherike. Lê di vê çarîkê de em li surprîzekê rast tên: Sînema parêzer her ew Sînema xwediya berbiska zer e, ew Sînema berdilka Berjenê piçûk e:

Ez Sînema keça Durê, çardehsaliya Sêserê, birîna hestiyên winda a niha li warê bav û kalên xwe bûm.

...

Ez li Sêserê bûm. Bi nasnameyeke cuda, belkî gelekan ez nedinasîm...” (rp.228)

Dema min ev peyvên Sînemê xwendin, demildest ez lê geriyam ka di kîjan rûpelê de Sînemê û Gula jinebî li bajarê Tîjê hev dîtibû; gelo dema wan hev dîtibû hev nas kiribû? Lê min tu nîşane nedîtin ku wê û Gulê hev nas kiriye.

Sînema ku li Sêserê çardeh salî bû, niha parêzereke nû ye, ango herî zêde 10-15 sal di navberê re derbas bûne. Wekî din, hema bêje Sînem li ber destê Gulê mezin bûye; gelek caran pêkve diçin aşî bo dîtina Nûh û Berjenî. Loma ne gengaz e ku wê û Gulê hev nas nekiribe.

Û gotiya beriya ya dawiyê; roman bi vê hevokê qediyaye, “Wê berbiska zer di ber biska xwe rakir.” Loma çend paragrafên piştî vê ne hewce bûn.

Û gotina dawiyê: Berbiska Zer bêyî xwendinke dawiyê hatiye çapkirin, lê li gel vê jî bi Berjenê ku karakterekî gelekî xurt e, bi zimanê xwe yê resen, bi ferhenga xwe ya berfireh, bi vegotina xwe ya herikbar, bi mijara xwe ya diltezîn, û her wisa bi teknîka xwe ya serkeftî dibêje “ez li virê me”.

* Ev nivîs di hejmara 44 ya Kovara Wyê de hatiye weşandin.

Girêdanka Jêbarkirinê

Donate

Têbiniyên ji Konferansa Ziman

Ev sê roj in li Amedê kêf bû, şahî bû, cejn bû; dîlana zarên kurdî bû, Konferansa Ziman a Neteweyî bû.
Di konferansa navgiran û bargiran de ji hemû beşên Kurdistanê kurdîzan û kurdîhez amade bûn. Xwedê qebûl bike, piştî sê rojan, konferansa bi Ey Reqîbê dest pê kiribû bi dîsa bi Ey Reqîbê bi dawî hat.
Encamnameya konferansê ya bi 13 xalan bi çapemenî û raya giştî re hate parvekirin. Lê ez dixwazim çend têbiniyan li virê bi xwendevanên NûKurdê re parve bikim.

- Ji nîqaş û encamên konferansê bêtir tiştê herî zêde mirovî kêfxweş dikir ew bû ku hema bêje ji hemû reng û aliyên kurdan kes beşdar bûbûn.
- Di konferansê de ji gotarên ku panelîstan pêşkêş kirin bêtir hestên neteweyî derketin pêş.
- Xala herî zêde behsa wê hate kirin yekîtiya neteweyî bû.
- Ji hêla akademîk ve jî konferans ji bo Amed û Kurdistanê tiştekî yekemîn bû. Li gel hin gotarên ku dişibiyan sohbetên li quncikên qehwexaneyan, gelek gotarên ji hêla zanistî ve têr û tije hatin pêşkêşkirin.
- Di vê konferansê de bi zelalî diyar bû ku zar çi dibe bila bibe, kurd ji hev têdigihîjin. (Êdî eger kesek bibêje we “ji filan zarî tênagihîjim”, hûn jî bêjinê “nexwe tu hê bi zarê xwe baş nizanî.) Lewre di konferansê de her kesek bi zarê xwe axivî û hîç mişkule nebû. Beriya konferansê min dibihîst ku digotin “xwezî wergera sîmultane hebûya” lê dema konferans bi rê ve diçû û piştî konferansê kesî negot “ez ji axaftina bi filan zarî tênegihîştim”.
- Beşdarên konferansê ne tenê bi zarê xwe lê bi zarên din ên kurdî jî axivîn û xweşî û lezeta pirzaravayiyê dan tamkirin.
- Di konferansê de diyar bû ku “zimanê yekgirtî” ji bo kurdan ne baş e, ji dêvla wî ve pirzaravayî bêtir rasteqîn e û bêtir li rewşa kurdan tê.
- Konferans -bi gotina mêvan û delegeyan- serkeftî derbas bû -û dîsa bi gotina hin ji wan- encamnameya wê ne li gorî wê bû.
- Di konferansê de biryar hate girtin ku komeke ji 31 kesan bê sazkirin (TZP Kurdistanî) û ev kom ji bo hemû zar û beşên Kurdistanê bixebite.
- Li dû axaftinên di destpêka konferansê de bi beşdaran re tirsek çêbû ku konferans li ser gotinên Bulent Arinç bimeşe, lê wisa nebû.
- Hin panelîstan li hemberî wan gotinên Arinç pesnê kurdî da û berteka li dijî gotinên Arinç gihîşt asta “Tirkî ne zimanê medeniyetê ye”. Mele Zekî got “destnimêja” bê wê nimêj name ku di tirkî de dibêjinê “avdest” (av-dest) bi kurdî ye.
- Osman Ozçelîk çend tîp jimartin û got peyvên bi van tîpan dest pê dikin an ev tîp di nav de hene ne bi tirkî ne û li ser ferhenga tirkî hin îstatîstîk parve kirin. Li gorî encamê bi deh hezaran peyvên di ferhenga tirkî de ne bi tirkî ne.
- Hate gotin ku di tirkî de peyva “şaristanî” ku bi erebî “medeniyet” e tune ye. Rojekê Ataturk li ser sifreya araqê gotiye “çima beramberî 'medeniyet'ê peyveke bi tirkî tune ye. Bersiv danê, “Ji ber ku tirk ne bajarî bûne. Û ji ber ku tekane tirkên niştecî “Uygur” bûne, ji vî navî peyva “uygur-uygar-uygarlık” çêkirine.
- Diyar bû ku peyva “zarava” ne di wateya “dialekt”ê ku li Bakur tê bikaranîn de ye. Ji bo wê wateyê peyva “zar” çêtir e.
- Zimanzan û zimanhezên kurdî di sazkirina yekîtiyekê de bi ser ketin, lê siyasetmedarên kurd bi ser neketine û hê nekarîne konferanseke xwe ya neteweyî saz bikin.
- Divê zarok pêşî zaravayên xwe fêr bibin û paşê zaravayên din fêr bibin.
- Em di konferansê de hîn bûn 900 salan beriya zayînê li herêma Hewreman kurdan parlamento saz kiriye, serokên xwe bi hilbijartinê diyar kirine û jinên ku mafê wan ê dengdan û namzdetiyê heye jî wekî serok hatine hilbijartin.
- Dîsa em di konferansê de hîn bûn ku zêdetirî 400-500 salan beriya Baba Tahir bi kurdî kurdên Yarsanî bi kurdî nivîsiye.

Amed Çeko Jiyan – nukurd.com

Ev bajar bi kurdan re kurdî diaxive

Kurdî dibe mêvana Amedê

Bi xêr û xweşî di 2, 3 û 4ê adarê de li Amedê Konferansa Ziman a Neteweyî tê sazkirin. Ameda ku demekê pişta xwe dabû kurdî dê sê rojan mazûvaniya hemû zaravayên kurdî bike. Li vî bajarê kurmancî û kirmanckiyê soranî, hewramî û lorî dê bibin mêvan û kurdên ji pênc parçeyên Kurdistanê dê bi zaravayên/lehçeyên xwe peyvên kurdî pêşkêşî bajêr bikin. (Ji ber termê 'kurdên Ewropayê' divê termekî nû biafire: Kurdistana Ewropayê, parçeyê pêncemîn :) )

Derba kuştinê

Dema ku bakuriyek diçe Başûr û piştî ku kêmasiyên wê derê dibîne û rexne dike, başûriyên 'heyat im' û 'can im' jî derba kuştinê/hişkirinê/bêdengkirinê lê dixin: Dema em li Ameda paytex (vê peyva paytextê bi qerfî dibêjin) bi kurdî diaxivin kes ji me tênagihe, em li xwe diheyirin.

Em bibêjin ji virê ne heta mala Xwedê be jî, heta nîvê riya mala Wî gotina wan heq e. Lewre heta salên dawiyê jî li vî bajarî kesên bi tirkî nizanibin li xwe diheyirîn.

Rewşa berê

Bi ya min sedemeke vê ya girîng heye. Heta beriya çend salan dema li vî bajarî yek bi esnafan re bi kurdî biaxiviya, esnafî li traş û cilên wî dinêrt ka “welatparêz” e an “hîzbullahçî” ye.

Ez ji xwe dizanim, dema diçûme dikanekê ku tiştekî bi kurdî bikirim, esnafî peyva “heval” li nav axaftina xwe direşand.

Mînakeke din a ji vê sosrettir: Rojekê ji ber ku pereyê avê zêde hatibû, ji bo îtirazê ez çûm DÎSKÎyê. Çi ji kêfan çi ji zexeliyê riyê min hinekî dirêj bûbû. Dema çûm cem karmendê DÎSKÎyê û min îtiraza xwe bi kurdî kir, camêrî guh neda min û di ser de jî ez neheq derxistim. Gava ku min dev jê berneda û li mafê xwe pirsî, rasterast (bi tirkî) got, “Tu nehatiyî îtiraza deynê avê, tu hatiyî antî-propagandayê û şaredariya me reş dikî”.

Wê kêliyê ez têgihîştim ku mesele ligelhevbûna peyva kurdî û riyê dirêj e.

Lê niha?

Heta beriya çend salan rewş ev bû. Lê niha guheriye. Hefteyeke sax li vî bajarê ku mora “kurdînezaniyê” li qûnê ketiye bi birakê xwe yê hêja Can Êzîdxeloyê di mijara zaravan de şareza -ku bi tirkî nizane- re geriyam. Li gel ku em tenê bi kurdî diaxivîn, em hîç li xwe neheyîrîn. Lewre dema yek dihat bi esnafekî re bi tirkî diaxivî, wî esnafî bi tirkî bersiva wî dida; gava em bi kurdî diaxivîn, bersiva me bi kurdî dida.

Wekî din, li vî bajarî hemû kêliyên jiyana min û yên gelek kesên din ku ez nas dikim bi kurdî ne, lê tu carî li xwe naheyirim.

Bi kurtî; ev bajar bi tirkîaxêvan re bi tirkî û bi kurdîaxêvan re bi kurdî diaxive.

Nîşe: Di van sê rojên konferansê de ez ê çavdêriyên xwe û atmosfera konferansê ji we xwendevanên NûKurdê re binivîsim.

Amed Çeko Jiyan – nukurd.com

Li Amedê çend kurdîhez hene?

Êdî me jî akademiyek heye

Di Roja Zimanê Dayikê ya Navneteweyî de li Amedê Akademiya Ziman û Wêjeya Kurdî ya Ehmedê Xanî hate vekirin. Li ser xêrê be.

Hêvî dikim dawiya vê ne wekî ya Akademiya Dîrokê be.

Akademî li avahiya berê ya şaredariyê ye, sê taq e û xweş hatiye raxistin. Di navê de odeyên rêveberan, odeya pirtûkxane û xwendinê, salonên civîn û konferansê, xwaringeh û quncikên vehesîn û sohbetê hene.

Bi hêviya ku dê li wê avahiyê xebatên karibin giraniya navê wê ragirin bêne kirin, dixwazim xweşbîniya xwe bînim ziman.

Ma hejmara kurdîhezan ev e?

Hejmareke gelekî hindik kes hatibûn merasima vekirina akademiyê. Hejmara polîsên li derdorê xwe xef kiribûn ji ya “kurdîhezan” zêdetir bû. Ev yek dilê mirovî diêşîne. Nîvê beşdaran şaredar û siyasetmedar bûn û nîviyê din jî xebatkarên saziyên kurdî bûn.

Ji ber ku her kesekî li wê derê “tiştek” bû, hejmara axêveran jî zêde bû. Lê di wê atmosfera ku bi axaftinên dirêj yên “gelek kesan” êdî mirov ji canê xwe bêzar dibû de, sohbeta du kalên li paş gelekî bala min kişand.

Her du kal li ser pankarta peywira pîroz ya tabelaya akademiyê bi cî tîne (!), diaxivîn. Yekî ji yê din re xwend: “Akademiya ziman û vejeya...”

Yê din lê vegerand: “Ne vejeya, wêjeya...”

“Ma çi ferq dike, ha vêje ha wêje.”

“Ferq dike.”

Zilamê din piştî bêdengiyeke kin, got: “Nexwe di ya wan de 'v' ye û di ya me de 'w' ye.”

Zilamê hevalê wî li hemberî vê nezaniya hevalê xwe got: “Na. Di ya wan de tenê 'v' heye. Di ya me de 'v' jî heye 'w' jî heye.” û wekî alimekî axivî: “Çar pênc herfên din jî ferqlî ne. Î, û, x, ê. Bû çar? Çar herf ji ya wan zêdetir e.”

Lê piştî dûrketina wan, dîsa tûşî nava guhdêriya wan axaftinên “ku qet hewce nedikir” bûm.

'Demokrasî ev e'

Dema ku pêşkêşvana merasimê ji bo axaftinê bang li Şaredarê Bajarê Mezin ê Amedê Osman Baydemir kir, hê Baydemir negihîştibû mîkrofonê, kalek ji nava wê “neqerebalixê” xwe çeng kir û mîkrofon ji wan stand. Kalê kurdîhez bi gotinên lihevhatî têr pesnê kurdî da û bêyî ku gotina xwe dirêj bike, mîkrofon da xwedî. Diyar bû ku Baydemir jî ji vê helwesta kalo û ji kinbûna axaftina wî kêfxweş bûbû, loma got “Demokrasî ev e. Dema ku gel bixwaze, dikare rahije mîkrofonê.”

Medyaya organîze

Welatekî bê rojnamevan

Di vê serdema em tê de dema behsa “çar hêzên demokrasiyê” tê kirin, hêza herî zêde berjewendiyên gel diparêze hêza rojnamevaniyê/medyayê ye. (Tew mala minê.) Lewre qanûnçêker û rêveber ji hilbijartinekê heta hilbijartina din ji gel dûr in. Jixwe dema qanûnçêker û rêveber pişta xwe didin gel, daraz jî an bi kêfa wan e an jî bi kêfa xwe ye. Lê medya? Ji ber ku medya her roj xwe/berhemên xwe pêşkêşî gel dike, neçar e li hêla gel be. Lê eger li welatekî hîç rojnamevan tune bin? Hebin lê wekî ku tune bin?

Organîzebûna medyaya tirk ji bo 15ê Sibatê

Îsal jî di salvegera radestkirina rêberê PKKê Abdullah Ocalan de li Kurdistan û gelek bajarên Tirkiyeyê kurd rabûn ser piyan; li her derê çalakî hebûn, lê “medyaya tirk” tune bû.

Ya rast xebatkarên wê jî li wan çalakiyan bûn, wêne girtin, nûçe nivîsandin... Lê medyaya tirk bi helwesteke organîzebûyî ew nûçe nedan. Wekî salên 90î, û wekî gelek geşedanên derbarê kurdan de, wekî roja qetliama Roboskê...

Hêza 4emîn ev be, rewş jî dê ev be

Heta ku li Tirkiyeyê hêza çaremîn ango medya û rojnamevanî ev be (ango ne ji bo agahdarkirinê lê ji bo armancên din bixebite), rewşa hemû gelên Tirkiyeyê jî dê her ev be.

Em di nûçeyên wan de her roj dibînin, dibêjin li filan welatî krîza aborî heye, bêvan welat dikeve krîza aborî. Û çalakiyên gelên wan welatan ku li dijî zêdebûna betaliyê û bacan serî hildinin nîşan didin.

Lê gelo ev medya qet meraq nake ka rewşa li welatê wê ji yên din çiqas cudatir e?

Fermo li çend welatan buha, bac, rêjeya bacê û buhayê firotinê yê benzînê wisa ye*:

Tirkiye 1.96 – 1.29 – %65--------------3.86 tl

Yunanistan 1.50 – 0.97 – %64-----------2.95 tl

Îtalya 1.36 – 0.79 – %58---------------2.67 tl

Îspanya 1.15 – 0.63 – %54--------------2.26 tl

Bila ne goşt bişewite ne jî bist

Çendê ha yekî ji IMC TVê digot ji bo reklaman serdana hin şirketên mezin kirine, wan şirketan jî demekê li televîzyona wan temaşe kiriye, û bi hinceta di televîzyonê de ji gerîlayan re nabêjine “terorîst” reklam nedane wan.

Çend rojan piştî wan gotinên wî, di bultena nûçeyên şevê ya IMC TVê de bi dehan caran peyva “terorîst” û “teror orgutu” (rêxistina terorê) hate gotin.

Çawa hate gotin?

Nûnerê Enqereyê yê rojnameya Starê bi telefonê beşdarî weşanê bûbû. Spîkera IMCê li ser girtinên endamên MÎTê pirsî, û wî jî got û biland. Lê ji her pênc peyvên ku ji devê wî derdiketin teqez sê peyv “terorîst” bûn.

Ne bi hemdê min, hema wê kêliyê ew mesela reklamê hate hişê min. Wekî wî yê dibêje “Bila ne goşt bişewite ne jî bist”.

Lê eger hem goşt bişewite hem jî bist?

Bijî Demirtaş!

Min nivîsa xwe ya vê hefteyê bi hevoka beriya vê qedandibû. Lê piştî ku min îro li axaftina Selahattîn Demirtaş a li Hewlêrê temaşe kir, min xwest sernavekî ji bo wî jî vekim.

Wî wekî hin siyasetmedaran nekir. Piştî bi bîr anî ku ew zaza ye, lêborîna xwe xwest ku bi kurmancî baş nizane û got “Ez ê bi kurmancî biaxivim”. Û bi kurmancî axivî.

Ma ji bo vê çi tê gotin? Bijî Selahedîn! Bijî Demirtaş!

Lê xwezî beşek ji axaftina wî bi kirmanckî (dimilkî) bûya. Lê dîsa jî, bijî!

* http://forum.memurlar.net/konu/1127085/

Tika dikim, kesî nexapînin

Zimanê te an yê min?

Dema min li Elezîzê zanîngeh dixwend, rojekê min dît li bin holika li ber deriyê beşê sê hevalên me yên ji Rihayê û neteweperestekî tirk rûdiniştin. Ez jî çûm bin holikê. Neteweperestê tirk ji wan re digot "ev der Tirkiye ye, em li bin ala tirkî dijîn. Hûn nikarin li virê bi kurdî bipeyivin, divê hûn bi tirkî bipeyivin."

Li ser van gotinên wî ez qehirîm û ketim navberê. Yek ji min yek jê, neteweperestoko dît dawiya vê nîqaşê şer e, ji tirsan teza xwe guhert û got, "ez ji bo xêra we wisa dibêjim. Hûn bi tirkî bipeyivin ji bo we jî çêtir e, lewre kurdî zimanekî qels e".

Bulent Arinç jî kêm-zêde tiştên wisa digot. Ew jî wekî wî neteweperestî bi kurdî nizane, lê dibêje qels e.

Min ji wî neteweperestî re gotibû ku ez bi kurdî baş dizanim û tirkî jî jê çêtir dizanim. Û min tirkî û kurdî jê re li mêzênê xist. Di dawiyê de wî yê neteweperest serê xwe çimand ber xwe û bêdeng rabû çû. Dibêjim qey piştî rastî bihîst, ji zimanê xwe fedî kir.

Ziman û xweza

Dibêjin ziman rasterast ji xwezayê dizên. Loma mirovên ji jidayikbûnê ve kerr in nikarin biaxivin. Axaftin bizarîkirina dengan e û deng jî ji xwezayê (ji belgên daran, ji şireşira kanî û çeman, ji çûk û balindeyan, ji ajal û ba û bahozan) tên.

Zimanên li xweza/erdnîgarî/welatê xwe dijîn, peresîna asayî dijîn. Lê zimanên ji welatê xwe qut bûne?

Zimanê tirkî ji welatê xwe qut bûye. Wekî dîrok dibêje, tirk ji Asyaya Navîn hatine vê derê. Dema wekî komên koçber hatine, li ser rê û li rawestgeha dawiyê zimanên cur bi cur bandor li zimanê wan kiriye. Sedema ku piraniya peyvên ferhenga tirkî biyanî ne, ev e. (Wekî hemû zimanan, mafê tirkî jî heye ku ji zimanên din peyvan bigire. Vê ne wekî kêmasiyekê dibêjim.)

Li gel peyvgirtina ji zimanên din, tirkan (an jî yên ji xwe re dibêjin tirk) peyvine nû jî çêkirine. Lê ji ber ku ew peyv ne li welatê xwe çêbûne/zane, seqet zane. Ji ber vê jî, di rewşeke ku derfetên kurdî û yên tirkî wekî hev bin de tirkî nikare li hemberî kurdî pêncî salan li ber xwe bide.

Ew çend sal in kurdî qedexe ye û hemû rê li pêşketina wî hatine girtin; lê kurdî dîsa jî wekî zimanên "xwedî dewlet" bi pêş dikeve. Bêguman ev ne xurtiya kurdan e. Ev rasterast xuurtiya kurdî ye.

Ez dibêjim sedema sereke ku ew çend ji kurdî rikê digirin ew e ku ji kurdî ditirsin. Bi raya min, hemû ziman hêja ne, û ji hêla rêzgirtin û parastinê ve wekhev in. Lê rastî jî rastî ye; hin ziman ji hinên din xurttir in. Loma hin zimanên kur derfetên mezin jî ji bo wan tên pêşkêşkirin, bi qasî kurdî nikarin xwe bidin jiyandin.

Ji Arinç neqehirin

Kurd neheq in ku ji Arinç diqehirin. Ew ji hêla xwe ve mafdar e. Dizane eger kurdî serbest bibe, di nava pêncî salan de kurdî dê li welatê wî serdest bibe. Ma kurdên bi sedan salan e çûne Enqere û Konyayê hê jî bi kurdî naaxivin? Lê tirkên beriya çend deh salan anîne Kurdistanê?

Ji ber vê jî, helwesta Arinç bertekek e ji bo parastina zimanê xwe.

Tiştê seyr ew e ku kurdên du-sê nifş in êdî bi kurdî napeyivin, li hemberî van gotinên Arinç xwe diqehirînin. (ev ew kes in ku li civakan bi gotina "Kürtçe bilmiyorum – Kurdî nizanim" xwe dipesinînin.) Bi raya min mafê wan tune ye ku derbarê kurdî de tu tiştî bibêjin, lewre li ber dilê wan kurdî zimanekî qels e. Û jixwe êdî kurdî ne zimanê wan e!

Şam dûr e, ma Kurdî Der jî dûr e?

Gotina herî zêde min diqehirîne ew ku hin "welatparêzok"ên kurdînezan dibêjin "xwezî bi kurdî zanîbûma." Û gotina "sûcê malbata min e." Erê, heta îro sûcê malbata te bû. Dibe ku dayik û bavê te ji kurdî hez nakin, dibe ku kurdî kêm dibînin, an jî dibe ku sîxur û ajan bin û ji bo têkbirina kurdî têdikoşin (nexwe çima hemû derî û derfetan li kurdî digirn?)

Lê ma tu jî di riya wî bavî û wê dayikê de yî? Eger ne wisa be, wa li her derê Kurdî Der hene û yên bixwazin dikarin kurdî fêr bibin. Lê yên fêr nabin/naxwazin fêr bibin, tika dikim, bi qasî Arinç mêr bin, rastiya ber dilê xwe bibêjin û kesî nexapînin.