Li ser înternetê gera kurdewar

Amed ÇEKO JIYAN - AMED

Mozilla Firefox ku wekî gerokeke (browser) çavkaniya vekirî û nivîsbariya azad derketiye bazarê, ji roja hatiye belavkirin heta niha, di nav bikarhênerên înternetê de bi lezgînî belav dibe. Mozilla Firefox ku pêşî bi ramanên Çavkaniya Vekirî bû reqîbê Internet Explorera (IE) Microsoftê, piştî ku li gelek zimanan hate wergerandin textê IE'yê hejand.
Beriya Mozilla Firefoxê, digel ku hin gerokên din hebûn jî, em dikarin bêjin ku gera li ser înternetê di bin tekela Înternet Explorera Microsoftê de bû. Microsoftê gelek salan, ji bo ku bikarhênerên kompîturê bi xwe ve girêbide geroka IE'yê tenê ji bo Windowê çêdikir û ji ber vê jî, Înternet Explorer wekî sembola înternetê dihate nasîn.

TEXTÊ IE'Ê HEJAND
Lê ev tekel û desthilatdariya dêwa kapîtalîst Microsoftê pir neajot. Dema ku cara yekemîn Mozilla jî kete bazara înternetê, tu kesî texmîn nedikir ku dê li hemberî vê dêwa kapîtalîst reqîbeke xurt derkeve. Lê digel her tiştî, ji ber hin kêmasiyên teknîkî, Mozillayê nekarî li hemberî IE'yê derkeve pêş. Li ser vê jî, ji hêla Mozillayê ve Mozilla Firefox bi lîsansa GPL (General Public License – Lîsansa Giştî ya Mecaweriyê) kete bazarê. Ji roja ku GPL hatiye avakirin ve, ji bo dêwa tekel a kapîtalîst Microsoftê bûye tirsa herî mezin. Bername û pergalên ku di bin lîsansa GPL'ê de ne, bi tu awayî nayên firotin seba wisa tê qebûlkirin ku zanîn ne malê tu kesî ye; zanîn bi hezaran salan bi keda bi hezaran kesan bi pêş ketiye. Dema ku bernameyek bi lîsansa GPL'ê tê belavkirin, ji her derên cîhanê mirov dikarin heta kodên wê, wê binirxînin û eger hebe kêmasiyên wê temam dikin û çewtiyên wê serast dikin. Ji ber vê xebata komunal, bernameyên GPL'ê wekî berhem û hilberînên cemaweriyê tên qebûlkirin û bi vê şêweya xebatê, bername û pergalên herî baş yên bi lîsansa GPL'ê ne.

ZANÎN MALÊ GEL E
Mozilla Firefox jî di bin lîsansa GPL'ê de kete bazara înternetê û ji ber vê taybetmendiya xwe, di demeke kin de belav bû û textê IE'yê hejiya.
Mozilla Firefox ku ji hêla Koma PCKurdNet'ê ve tê wergerandin, ji mêj ve xizmetê bi kurdî jî dide. Ligel vê azadiya ku Mozilla Firefox ji bo hemû zimanan pêşkêş dike, bi taybetmendiyên xwe yên astenkirina malperên êrîşkar û hwd. wekî geroka herî ewle; bi navrû, dirb û pêşekên xwe yên xweşik wekî geroka herî xweşik; bi vekirina hilpekînan, paqijkirina daneyên taybet û tomarkirina bijareyan wekî geroka herî bikêrhatî û bi leza xwe jî wekî geroka herî lezgîn tê nasîn.
Mozilla Firefox di her guhertoya xwe de tiştekî nû li xwe zêde dike û di warê gera li ser înternetê de derfetên bêhempa pêşkêşî bikarhênerên înternetê dike. Taybetmendiya dawî ya Firefoxê, 'Personas' e. Personas ew taybetmendî ye ku bikarhênerên înternetê dikarin dirb û navrûyê geroka xwe li gorî dilê xwe biguherînin. Firefox ku ji mêj ve bi kurdî jî tê belavkirin, bi personasan navrûyên kurdewar jî pêşkêş dike û zêdetir dibe kurdewar.

GERA KURDEWAR
Bi personasên der barê Azadiya Welat, Xaltîka Eyşo, Koma Pckurd, Ubuntuya Kurdî, Egîd, Mazlum Dogan, KCK û gelek hêmayên din ên kurdewar hatine amadekirin, ligel zimanê Firefoxê, navrûyê wê jî bi reng û hêmayên kurdewar xemilî. Yên dixwazin bi van navrûyên kurdewar bikevin înternetê, dikarin bikevin malperên www.pckurd.net û www.mozilla.com/kuyê.

Teknolojî û kurdî

AMED ÇEKO JIYAN

Serdema ku em niha tê de dijîn, serdema teknolojiyê ye. Bi saya pêşketina teknolojiyê gelek karên ku gelek hêz û lêçûn dixwestin bi hêsanî pêk tên. Ev hêla erênî ya teknolojiyê ye.
Eger em dibêjin ‘hêla erênî ya teknolojiyê’ nexwe ‘hêla neyînî ya teknolojiyê’ jî heye. Teknolojî jî wekî ‘zanîn’ê eger li dijî berjewendiyên mirovahiyê bê bikaranîn, ne baş e. Di cîhana îro de, teknolojî herî zêde di bin desthilatdariya artêşan de ye. Gelek hilberînên ku niha ji bo bikaranîna mirovan ketine bazarê -ji miqilkên teflon bigire heta projeksiyon û înternetê- pêşî ji bo xizmeta leşkeriyê hatine dahênan û piştre ketine bazara mirovan.
Eger em ji bo me kurdan mijarê bigirin dest, em dikarin ji xwe re qala El Cezîrî bikin ku ji hêla hemû cîhanê ve wekî yekemîn kesê li ser robotan xebitiye tê qebûlkirin û xwe pê bipesinînin her wekî em rewşa wêje û weşangeriya kurdî ya îroyîn nabînin û timî qala Xanî, Cizîrî, Baba Tahir û hwd. dikin. Lê ji bo ku em rastiyê bibînin divê em li rewşa xwe ya îro binêrin.
Ji bo bandorên teknolojiyê yên li ser kurdan û kurdî, em ji televîzyonê ku yek ji amûrên teknolojiyê yên herî berbelav e dest pê bikin û piştre kompîtur û înternet û pê re pê re em dikarin heta amûrên din ên ragihandinê herin.
Televîzyon bi nûçe, bernameyên nîqaşan, fîlm, belgefîlm û gelek bernameyên cuda yên ji bo mezin û biçûkan amûreke gelekî hêja ye ji bo mirovan. Lê dema em ji bo me kurdan nêzî mijarê bibin, rewş ji erêniyê vediguhere neyîniyê. Televîzyon li bajarên bakurê Kurdistanê piştî salên 80’yî belav bû û niha hema bêje di her malekê de televîzyon heye. Televîzyona ku diviya civakê ‘bi pêş ve’ bibe, bûye amûra herî bi hêz a asîmîlekirina kurdan. Asîmîlasyona ji avabûna komarê heta salên 80’yî pêk hatî, bi qasî nîvê asîmîlasyona çend salên li dû hatina televîzyonê, pêk nehatiye. Jê wêdetir televîzyon bûye amûreke ku dijberiya kurdî û kurdayetiyê dixe dil û mejiyê kurdan.
Ev mînaka ji bo televîzyonê, ji bo dahênana herî pêşketî ango ji bo kompîtur -û înternetê jî lê ye. Dema em îro bala xwe didine ser înternetê, em dibînin ku cîhaneke nû ya nîgaşî li ser înternetê hatiye pê. Û her milet bi zimanê xwe di vê cîhanê de cih digire. Ango kompîtur û bername û tiştên din ên li ser înternetê bi zimanê xwe bi kar tînin. Ji bo wergerandin û çêkirina pergal û bernameyên kompîtur û înternetê, ji hêla dewlet, zanîngeh, sazî û komên gelek gelan ve budçe tê terxankirin. Lê mixabin em nikarin ji bo kurdî qala pêkanîna xebateke bi rêk û pêk bikin. - Tenê xabata Koma PCKurd heye lê ji ber ku bêxwedî maye, xebatên dikin nayên dîtin.- Ji ber vê jî, em mecbûr dimînin ku di vê cîhana nîgaşî de bi zimanên din cî bigirin.
Di cîhana komputergeriyê de herî zêde ji bo pergal û bernameyên Çavkaniya Azad ên bi lîsansa GPL (General Public License - Lîsansa Giştî ya Cemaweriyê) pere tê terxankirin. Lînux ku pergaleke gelekî pêşketî û bikêrhatî ye û xwedî lîsansa GPL’ê ye ji hêla gelek dewlet, şîrket û saziyan ve tê bikaranîn û destekirin. Hin ji wan ev in: Dewleta Federal a Brezîlyayê piştgiriyê dide Linuxê. Li dibistanên herêma Kerala a Hindistanê perwerdehî bi Linuxê tê dayîn. Artêşa Rûsyayê ji bo xwe, li ser bingeha Linuxê pergalek diafirîne û dê wê bi kar bîne. Her wiha Dewleta Çînê li hemû sazî û dezgehên dewletê bikaranîna Linuxê ferz dike. Wekî din, dewletên wekî Awisturya, Fransa, Almanya û gelek dewletên din ji bo ku bi temamî derbasî Linuxê bibin dest bi xebatan kirine. Jixwe gelek dewlet, wekî ku li Tirkiyeyê Artêş ji bo xwe Linux daye çêkirin û wê bi kar tîne, Linuxa xwe çêdikin û wê bi kar tînin.
Hema bêje tevahiya zanîngehên li ser rûyê cîhanê û şîrketên wekî Google, NASA,IBM, Yahoo, HP, Boeing, HSBC, CitiBank, Sony Ericsson, Nokia, Siemens, Samsung, Motorola, General Motors, Hyun, Oracle, EToys, Tübitak, Troll Tech Linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didin pêşdeçûna Linuxê. Ji bilî van dewlet, sazî û şîrketan, Windows bixwe jî li gelek saziyên xwe Linuxê bi kar tîne.
Gelek pergal û bernameyên GPL’ê ji hêla PCKurd.Netê ve hatine wergerandin. Bi qasî bernameyên ji bo Lînuxê, bernameyên ji bo Windowsê jî li kurdî hatine wergerandin. Digel ku lêçûna vî karî -karê kurdîkirina teknolojiyê- pir e û ji bo pêkanîna wî enerjiyeke mezin pêwîst e, çend ciwanên kurd bê piştgirî û destek, tenê bi dilxwazî vî karî didin meşandin. Lê dema em li encamê dinêrin, encam gelekî trajîk e. Wekî mînak: pergala Ubuntuyê ku bi xalên felsefeya xwe yên wekî ‘Divê nivîsbarî bêpere bin.
Amûrên nivîsbariyan divê ji bo zimanên zikmakî yên kesan bikêrhatî bin. Mirov divê ji bo pêdiviyên xwe di kesanekirina nivîsbariyan de bikaribin azad bin’ di nav pergalên Lînuxê de pergala herî bikêrhatî û pêşketî ye. Lê ev pergala digel gelek bernameyên ji bo înternet, ofîs, muzîk û vîdeoyê li kurdî hatiye wergerandin, tenê ji hêla hin kesan ve tê bikaranîn. Mînakeke din jî Mozilla Firefox e ku li seranserê cîhanê textê Înternet Explorera Microsoftê hejandiye. Ev bernameya ku geroka herî lezgîn û ewle ye digel gelek zimanan, ji mêj ve bi kurdî jî xizmetê dide. Lê li Tirkiyeyê hejmara bikarhênerên Firefoxa kurdî bi qasî hejmara bikarhênerên Firefoxa almanî û rûsî tune. (Ma ji dil jî li Tirkiyeyê hejmara alman û rûsan ji ya kurdan pirtir e?)
Sala borî, di hêla teknolojiya kurdî de sê tiştên hêja pêk hatin; telefona bi kurdî, kombiya bi kurdî û klavyeya bi kurdî.
Digel ku buhayê klavyeya kurdî ne giran e, mixabin ez hê jî li tu derê laqî kompîtureke ku klavyeya wê bi kurdî ye nehatime. Ji klavyeya kurdî zêdetir, telefon û kombiya kurdî ji bo ku kurdî careke din bikeve nava civakê, xebatên hêja ne. Asta bikaranîna kombiya kurdî nizanim lê ji bo telefona kurdî, dikarim bêjim ku têkçûneke mezin bû ji bo kurdî. Xebateke ku ji bo kurdî gelekî hêja bû, bi îflaskirina şîrketa ku telefonên kurdî difiroşe, têk çû.
Ji ber ku ev çend hebek karên ji bo kurdîkirina teknolojiyê bêxwedî man û têk çûn, êdî di vî warî de tu pêşketin xuya nake. Lê eger wekî seydayê Ehmedê Xanî gotî, bazar ne kesad bûya û xwediyên kurdî hebûna, ji menuyên televîzyonan û DVD playeran heta Ipodan û ekranên mîhengan ên makîneyên cilşo û firaqşoyan û pêlîstokên zarokan ên ku dipeyivin dibûn kurdî.
Ji bo meşandina karekî wisa bibandor lê ewqas jî hêsan, bi qasî jidilbûn û dilxwaziya kesên ku dê vî karî bikin, divê ev kar ji hêla kesên xwedî payeya biryardariyê ve hêja û birûmet bên dîtin. Nexwe, komek ciwanên dilxwaz dikarin rabin û di nava demekê de bêyî ku ji tu kesî û tu derê piştgiriyekê bistînin van karan hemû pêk bînin. Lê ji ber ku ew kes û ew kar dê bêxwedî û xudan bimînin, dê tu wateya vê kedê tune be.

Di Ubuntuyê de SAZKIRIN?!

Di Ubuntuyê de bernameyan çawa tên sazkirin?

Di Ubuntuyê de sazkirina bername û pakêtan pirsgirêkek e? “EXE li ku derê ye?”, “Divê ez vê li ku derê derxim?”, “Ez ê vê çawa bidim xebitandin?”, “Ew çû ku derê?” Pirsên wisa di mejiyê te de jî çêbûne? Xeman nexwe, sazkirina nivîsbarî, bername, tema û tiştên din, li ser Ubuntuyê pir hêsan e! Ev rêbername dê bi wêneyên sermaseyê alîkariya te bike.












Gerînendeyê pakêtan
Bi Synapticê sazkirina pakêt û bernameyan
3 gav: Bigere, nîşan bike û bisepîne
Lê heke bername an jî pakêta ku dixwazim saz bikim di Synapticê de tune be?
Ez ê çawa bernameyeke sazbûyî rakim?
Zêdetir
Zêdekirina depoyên nû
Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirêdayî
Bi termînalê sazkirina bername û pakêtan
Bi destan (bi rêbaza MS Windowsê) sazkirina bername û pakêtan (.exe, .deb, .rpm, .tar.gz, .pckage)
Ji bo sazkirina bernameyan rêbaza herî baş û ewle: Zêde Bike/Rake

Gerînendeyê pakêtan
Çavkaniyên hemû bername û pakêtên Linuxê her tim vekirî ne û naşibin bernameyên Windowsê. Ji bo ku tu di Windowsê de bernameyekê saz bikî, divê pêşî pakêta sazkar a wê bernameyê bi dest bixî. Di Windowsê de bername çawa tên bidestxistin? Piraniya bernameyên li ser Windowsê dixebitin bipere ne. Piraniya bikarhênerên Windowsê yên ji rêzê bernameyan bi awayekî korsan bi dest dixin; an ji malperekê dadixin an jî ji hevalekî/e xwe distînin. Li gorî vê em dikarin bêjin ku piraniya bikarhênerên Windowsê diz in :) Lê di Linuxê de? Di Linuxê de bername bi lîsansa GPL tên parastin. Yanî belaş in. Û di serî de jî kodên bernameyan vekirî ne. Kî bixwaze dikare bernameyekê li gorî pêdiviyên xwe biguherîne (dirb, bikêrhatin û ziman jî tê de her tiştî dikarî biguherînî lê bi şertê ku yên ew bername çêkirine û pêşve birine bi bîr bînî û bernameyê nefiroşî).
Em bêjin me ji bo Windowsê bernameyek bi perê xwe kirî û û pakêta sazkar a bernameyê li Sermaseya me amade ye. Divê em çi bikin? Tenê li ser bernameyê cot bitikîne; bernamze piştî çend gavên basît tê saz dibe. Karên ji bo sazkirina bernameyê li paşperdeyê xweber tên kirin, tu nabînî di pakêta bernameyê de çi heye çi tune; yanî te bername saz kir lê nizanî ka yên ew bername amade kiriye çiqas dirust û xêrxwaz in. Di nav karên ku sazkar li piştperdeyê dike de, bicîkirina pirtûkxaneyên (library ango pakêtên .dll) jî heye. Di Windowsê de piştî sazkirinê, ev pirtûkxane di hard dîska te de gelek cî digirin. Sedem jî ew e ku heman pirtûkxane bi sazkirina gelek bernameyan di ciyên cuda de tê tomarkirin. Bernameyên Linuxê wisa nakin. Lê di Linuxê de? Ji ber ku bername û pakêtên Linuxê bi lîsansa GLP tên parastin, ne pêkan e ku tiştên zirarê bidin nepenî û ewlekariya te di pakêtekê de hebe. Wekîş din; pirtûkxaneyên ji bo bernameyan pêwîst ji carekê zêdetir li ser komputera te bi cî nabin.
Digel ku di Linuxê de sazkirina bernameyan ewle ye û nepeniya te diparêze, demeke dirêj bikarhênerên Linuxê ji rêbaza sazkirina bernameyan gazinc dikirin. Sedema wê jî; berê di Linuxê de sazkirina bernameyan tenê bi kodan û bi çend pakêtan bêk dihat. Li niha, ji bo ku di Linuxê de bernameykê saz bikî gelek rêbaz hene.
Piraniya pergalên xebatê yên Linuxê pergaleke ku tu dikarî bernameyan bi awayekî pevgirêdayî lê saz bikî, pêşde birine û bi vê yekê di hard dîska te de ciyê vala ji te re dimîne. Di heman demê de ev pergal rê dide te ku tu li ciyê bixwazî bernameyan saz bikî û rojanekirinên wan bikî. Navê vê pergalê Gerînendeyê Pakêtan e û di Ubuntuyê de wekî apt-get, aptitude, Zêde Bike/Rake..., Gerînendeyê Rojanekirinan û Synaptic e. Bi her yek ji van bernameyan dikarî di Ubuntuyê de bernameyan saz bikî.

Bi Synapticê sazkirina nivîsbariyan
Synaptic bernameyeke grafîkî ya sazkirina pakêtan e û bêşik dê ji te re bikêrhatî xuya bike. Dikarî Synapticê ji Pergal → Rêveberî → Rêveberê Pakêtan a Synapticê vekî. Synaptic dê her tim şîfreya te ji te bipirse. Netirse, bikaranîna Synapticê ne xetere ye. Ubuntu tenê ji bo parastina te wisa tev digere û kesên ku şîfreya te nizanibin, nikarin li ser komputera te bernameyan saz bikin.













Synaptic



3 gav: Bigere, nîşan bike û bisepîne

1.Beriya her tiştî, li jor-rastê “Dîsa bar bike” bitikîne da ku Synaptic li gorî pakêtên herî nû xwe rojane bike. Bi dû re li bernameya ku dixwazî saz bikî digerî. Ji bîr neke ku bi hezaran tema, sepan, bername û pakêt di Synapticê de hene. Ev hemû ji bo ku daxî û rojanekirinan bikî li ser pêşkêşkara Ubuntuyê hatine bicîkirin. Ev gerînendeyê pakêtan wekî guhertoyeke pêşketî ya Rojanekara Windowsê hatiye çêkirin. Lê ne tenê rojanekirinên pergala te diparêze, her wiha rojanekirinên nivîsbariyên sazbûyî jî diparêze. Dikarî di panela çepê ya kategoriyan de li gorî kategoriyan li pakêtan bigerî an jî dikarî bi “Lêbigere”yê an jî “Lêgerîna bilez” li pakêtan bigerî. Ji bo lêgerînê, li ser nîşaneya lêgerînê bitikîne.

2.Dema ku te pakêta dixwazî saz bikî dît, li serî rast bitikîne û ji bo sazkirinê nîşan bike. Hemû pakêtên ku ji bo xebitîna bernameyê pêwîst in dê xuya bibin û bên nîşankirin. Ji bîr neke ku tu dikarî bi heman riyê pakêt û bernameyên sazbûyî rakî. (Rast bitikîne û ji bo rakirinê nîşan bike.) Her wisa dikarî gelek bername û pakêtan bi hev re saz bikî.

3.Piştî ku te ji bo sazkirinê pakêt nîşan kir, bi “Bi kar bîne”yê dikarî barname û pakêtan saz bikî. Dema ku te “Bi kar bîne” tikand, dê bername xweber bê daxistin û sazkirin. Hêsan e? Hewce nake ku perê xwe bidî pakêta sazkar an jî berê xwe bidî riyên korsan û diziyê bikî.

Lê heke bernameya ku dixwazim saz bikim di Synapticê de tune be?
Ji min bawer bike bernameya ku dixwazî saz bikî dê di Synapticê de hebe. Bernameyên Windowsê û yên Linuxê ji hev cuda ne. Heke li bernameyeke peyamnêr (messenger) digerî, di Synapticê de messenger binivîse, ji bo bernameyeke ji bo temaşekirina DVD'yan di Synapticê de DVD binivîse û ji bo bernameyeke ji bo DJ'yan di Synapticê de DJ binivîse. Dê ji bo her pêdiviyekê gelek bernameyan bibînî.Heke tune be li vir der barê tunebûna wê de û peydakirina wê de hin agahî hene:
Gerînendeyê pakêtan a Ubuntuyê lîsteyên pakêtan ji depoyên navendî yên Ubuntuyê distîne lê li wir ji van depoyan zêdetir depo hene. Beriya ku baweriya xwe winda bikî here sernavê

Zêdekirina Depoyên Nû!
Heke înterneta te tune be, du ji dil bêsiûd î. Li vir şenseke din heye. Li sernavê Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirîdayî binêre!
Heke pakêt di tu depoyekê de jî tune be, dikarî bi awayê kevin yê Windowsê sazkirinê çêkî.

Di sazbûneke standard a Ubuntuyê de, Ubuntu bi depoyên giştî tê mîhenkirin. Depoyên din ji bo bikaranînê nehatine çalakirin. Yek ji van depoyan, depoya bi navê Universe depoya mezintirîn e. Hewza wê community-maintained software ye, lê ji hêla Ubuntuyê ve nayê destekirin. Her wisa vebijêrkeke din heye ku navê wê jî Multiverse ye. Multiverse di bin lîsansa questionable de ye. Depoya çaremîn Restricted e û hewza vê depoyê ya herî biçûk e û mafên wê restricted tê parastin.
Ji bo çalakirina depoyên nû Synapticê veke û di wir de Mîheng → Çavkaniyên Nivîsbariyê bitikîne. Ji virê depoyên ku dixwazî çalak bikî nîşan bike û paceyê “bigire” û “Dîsa bar bike” bitikîne da ku Synaptic li gorî mîhengên dawî rojane bibe.


Çalakirina depoyên nû
Dema ku te zêdekirina depoyan qedand, Synaptic dê ji bo dîsbarkirina lîsteya pakêtan ji te bipirse; ji bo barkirinê erê bike. Niha lîsteya Synapticê ya pakêt û bernameyan mezintir e.
Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirêdayî.
Ji bo ku bi rêbaza li jorî me vegot, bernameyekê saz bikî, divê înterneta te hebe. Lê dibe ku hin komputer bê înternet bin. Dema ku te Ubuntuyê cara pêşî saz kir, divê CD'ya Ubuntuyê jî wekî çavkaniyeke depoyan lê hatibe zêdekirin. Heke lê nehatibe zêdekirin, divê tu vî karî bikî. Heman paceyê veke. Li wir Nivîsbariya Aliyê Sêyemîn veke û 'CD-Rom lê zêde bike' bitikîne. CD'ya te dê wekî çavkaniyeke depoyan lê bê zêdekirin. Ji be rku înterneta te tune ye, tenê dikarî bernameyên di CD'yê de saz bikî.
Ji bo amadekirina CD'yên taybet gelek rêbaz hene, lê ji ber ku ew mijar nakeve sazkirina bernameyan, em ê dixebatele din de li ser wê mijarê bisekinin.

Ez ê çawa bernameyeke sazbûyî rakim?
Rakirina bernameyan, rasterast wekî sazkirina wan e. Dema ku te li ser bernameya sazbûyî rast tikand, ji bo rakirinê nîşan bike û guhertinan bisepîne!
Di termînalê de sazkirina pakêt û bernameyan
Tu yê gelek caran ji bikarhênerên Ubuntuyê vê gotinê bibihîzî “Tu dikarî filan bernamey’ê bi vê kodê saz bikî…” Û bi dû re ew ê ji bo sazkirina bernameya’ê kodan bidin te da ku tu wan kodan di termînalê de binivîsî. Synaptic jî ji bo sazkirina bernameyan heman riyê dişopîne. Lê bi Synapticê tu tenê bernameya ku bixwazî saz bikî nîşan dikî, Synaptic ji bo te kodan dinivîse!
Dikarî bi Bikaranîn → Amûrên Pergalê → Termînal têkevî termînalê û ji bo sazkirina bernameyeke bi navê ABC fermana
sudo apt-get install ABC
an jî fernama
sudo aptitude install ABC
bi kar bînî.
ABC ne bernameyeke rastîn e, tenê wekî mînak min ABC nivîsand. Sudo bi komputerê dide zanîn ku tu bikarhênerê/a rêveber î û mafên bilind dide te. Piştî ku sudo hat xwendin, ji bo ewlekariyê, ji te dê şîfre bê xwestin; wekî ku di vebûna synapticê de jî te dihat xwestin.













Aptitude

Çawa ku tu dikaribûyî di Synapticê de li bername û pakêtan bigerî, wisa dikarî di termînalê de jî bigerî:
apt-cache search ABC
an jî
aptitude search ABC
Ji bo rakirina pakêtekê dikarî fermana
sudo apt-get remove ABC
an jî
sudo aptitude remove ABC
bi kar bînî.
Ji bo rakirina pelên mîhengan jî fermana
sudo apt-get remove --purge ABC
an jî
sudo aptitude purge ABC
bi kar bîne.
Bikarhênerên nû, bikaranîna termînalê xeternak dibînin. Ji ber vê yekê hin kes dixwazin Synapticê bi kar bînin, hinên din jî dixwazin termînalê bi kar bînin. Va ye te her du rê jî dîtin, tu kîjanê dixwazî, wê bi kar bîne.

Bi destan sazkirina pakêtan
Di Synapticê de li pakêtekê geriyayî û te nedît? Te depoyên zêdek jî ceribandin? Heke te di Synapticê de hemû rê ceribandibin û te ew pakêt nedîtibe, dikarî wekî awayê Windowsê biceribînî. Pêşî pakêtê daxe û xwendina vê nivîsê bidomîne. (Pakêtên Ubuntuyê yên standard bi niçika .deb in. Lê dikarî oakêtên .tar.gz, package, .sh, .bin û .exe jî di Ubuntuyê de saz bikî.

Sazkirina pakêtên Debianê (.deb)
Te pakêt daxistibû Sermaseyê? Li ser pakêtê cot bitikîne














Sazkara pakêtên Debianê (Gdebi)

Ji bo sazkirinê, pakêtê Saz Bike bitikîne, Ew ê xwebixwe saz bibe. Heke ew pakêt berê hatibe sazkirin an jî guhertoyeke nûtir hebe an jî ji bo sazkirina wê, sazkirina pakêteke din pêwîst be, Sazkar dê ji te re bêje. Wekî rêbaza windowsê ye, lê bi lîsansa GPL tê parastin.

Pakêtên RPM (.rpm)
RPM ji bo pakêtkirina bernameyan riyeke din a populer e û ji hêla reşanên populer ên wekî Fedora Core, SUSE Linux û Mandriva ve tê bikaranîn. RPM ji hêla gerînendeyê pakêtan ê Ubuntuyê ve nayê bikaranîn, lê ji bo ku bikarhêner dikaribin pakêtên RPM di Ubuntuyê de saz bikin, riyek hatiye dîtin. Ev rê wisa ye: Em ê pêşî pakêta RPM'ê veguhezînin .DEB'ê û jixwe em dizanin em ê pakêtên .deb çawa saz bikin.
Ji bo ku em dikaribin RPM'ê veguhezînin .debê, divê pakêta bi navê “alien” di pergala me de sazbûyî be. Heke ne sazbûyî be, em dikarin bi Synapticê saz bikin. (Synapticê veke, li peyva alien bigere, pakêtê nîşan bike û bisepîne) Piştî sazkirina alienê, niha em ê .RPM'ê veguhezînin .DEB'ê. Ji bo vê, di termînalê de
sudo alien -i /home/NavêBikarhêner/Desktop/test.rpm
binivîse. Piştî vê fermanê, pakêta test.deb dê li sermaseyê bê afirandin.

Sazkirina Dirban (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Li ser înternetê gelek malper hene ku ji bo Ubuntuyê dirbên gelekî xweşik pêkêş dikin. Dirbêkî ku te jê hez kir, daxe ser koputera xwe. Sazkirina dirban di Ubuntuyê de gelekî hêsan e. Ji “Pergal → Vebijêrk → Xuyanî” Vebijêrkên Xuyabûnê veke. Bi vê sepanê dikarî dirbên pace û îkonan li gorî dilê xwe biguherînî. Ji bo sazkirina dîrbekî nû, “Dirban Saz Bike” bitikîne.

Dirbên Ekrana Têketinê (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Sazkirina dirbê ekrana têketinê dişibe sazkirina dirbên sermaseyê. Vebijêrkên Paceya Têketinê ji “Pergal → Rêvebirî → Paceya Têketinê” veke û dirbê nû têxe nava paceyê. Ji bo bikaranînê, dirbê nû nîşan bike.
Ji bo sazkirina dirbê nû yê têketinê “Saz Bike” bitikîne.
Pakêtên Çavkanî (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Carinan hemû pelên pêdivî yên kodan di arşîvê de hene. Demên berê di Linuxê de ev tekane riya sazkirina bernameyan bû. Ev rê dê her tim nexebite lê dê pirî caran bixebite. Ji bo sazkirina pakêtekê pêşî arşîvê li derekê derxe. Ev hêsan e, rast bitikîne û “li vir derxe” bitikîne. Ciyê te xwestiye dê arşîv li wir derkeve.
Di termînalê de ciyê te pel lê derxistiye bi fermana
cd /home/NavêTe/
veke û paşê fermana
./configure
binivîse û “enter”ê bitikîne. Pelê configure kontrolan dike û pelê “makefile” diafirîne. Heke skrîpt çewtiyan nîşan bide û ji bo sazkirinê navê hin pakêtan bide, wan pakêtan ji synapticê bibîne û saz bike. Ji bîr neke, dema ku te navê wan pelan di synapticê de dît, hin pelên din jî hene ku bi heman navî ne lê bi niçika -dev in. Van pelan jî saz bike. Piştî vê, di termînalê de
make
binivîse û enter bitikîne û bi dû re ji bo sazkirinê
sudo make install
binivîsîne. Ji bo rakirina pelên zêde
make clean
binivîsîne û “enter” bitikîne. Ji bo rakirina pakêtê
make unistall
binivîsîne û enter bitikîne.

Autopackage (.package)
Şêweya Autopackage riya siruştî ya sazkirina pakêtên “Reşanên Linuxê” ye. Amûrên xwe yên gerînendetiya pakêtan ku di hundirê xwe de dihewîne, bi kar tîne. Ev amûr bi sazkirina yekemîn a Autopackage ji înternetê tên daxistin û sazkirin. Ji bo sazkirina pakêteke bi navê “test.package” ku me daxistiye sermaseyê, di termînalê de
/home/NavêTe/Desktop/test.package
binivîsîne û enterê bitikîne. Sazkar dê hin pirsên wekî “şîfre çi ye?” ji te bike.

Sazkirina pakêtên .Exe
Pakêtên bi niçika .exe ji bo Windowsê hatine çêkirin lê di Linuxê de em dikarin bi bernameya “wine” gelek pakêtên .exe saz bikin.
Ji bo vê, pêşî ji Synapticê pakêta wine saz bike. Paşê pakêta .exe ku te daxistiye Sermaseyê cot bitikîne; her wekî di Windowsê de bername saz bikî, gavan bişopîne. Bernameyên wekî Photoshop ku gelekî mezin in, bi Wine nayên sazkirin. Ku bên sazkirin jî di bikaranînê de zehmetî û pirsgirêkan derdixin.

Ji bo sazkirina bernameyan rêbaza herî baş û ewle: Zêde bike/Rake...

Ji panela jorê “Pergal → Zêde bike/Rake...” bitikîne.














Sepana Zêde bike/Rake...



Nivîskar: Simon Gray © 2006
Wergera kurdî û nûjenkirina ji bo Ubuntu 9.04 Amed Çeko Jiyan amedcj@gmail.com, www.pckurd.net © 2009

Panela Linux û Ubuntuyê













Ubuntu 9.04 Jaunty Jackalope derdikeve

Roja 25'ê nîsanê (Şemî/2009) li salona sînemayê ya Sumerparkê Panela me heye.
Panel dê der barê Linux, Ubuntu, Çavkaniya Azad û Kurdî de be.

Di panelê de dê CD'yên Ubuntu 9.04 Jaunty Jackalope û CD'yeke ku tê de bernameyên Çavkaniya Azad (Open Source) hene bêne belavkirin.

Çima Ubuntu/Linux?*

AMED ÇEKO JIYAN

Em dikarin gelek rûpelan bi bersivên vê pirsê tije bikin lê ez dixwazim li ser çend sedeman tenê rawestim. Çima Ubuntu/Linux?

Ji ber ku Ubuntu/Linux reşaneke GNU/Linuxê ye û GNU/Linux di nava hemû Pergalên Xebatê (PX) de ya herî ewlekar e û Ubuntu/Linux di nava reşanên GNU/Linuxê de reşana herî bilez bi pêş dikeve û belav dibe ye. Çima Ubuntu/Linux? Ji ber ku Ubuntu/Linuks bikarhêneran di bikaranîn û guherandina bikêrhatin, ziman û pêşdebirina pergal û nivîsbariyan de azad dihêle. Çima Ubuntu/Linuks? Ji ber ku Ubuntu/Linuks ji hemû pergalên din bikêrhatîtir e. Çima Ubuntu/Linux? Ji ber ku GNU/Linux bi KURDÎ ye!!!

Ubuntu reşaneke Linuxê ye û wekî pergala xebatê ya komputerê hatiye amadekirin. Mirovekî ku komputer bi kar aniye (komputerên bi pergalên Windows, MacOS an jî bi pergaleke din a xebatê), dikare bi hêsanî Ubuntuyê jî bi kar bîne.

Komputer çawa tên bikaranîn? Wekî tê zanîn, divê berî her tiştî di komputerê de pergaleke xebatê (Linux, Windows, MacOs an jî pergaleke din) hatibe sazkirin. Bi sazkirina pergala xebatê re hin bername (wekî bernameyên nivîsandin, xêzkirin, guhdarîkirina muzîkê, temaşekirina vîdeoyan, gerok, peyamnêr û hwd.) saz dibin. Di komputeran de beşên ku mirov dikare lê pelên nivîs, muzîk, bername, wêne û hwd. tomar bike hene. Di nava hemû mirovahiyê de du cureyên bikarhênerên komputerê hene. 1 bikarhênerên ji rêzê, 2 jî bikarhênerên pispor. Bikarhênerên ji rêzê, bernameyên nivîsandin, peyamnêr, guhdarîkirina muzîk û temaşekirina fîlman û bernameyên gerok (browser) bi kar tînin. Her wisa hin bernameyên têkildarî karên xwe jî (wekî bernameyên mîzanpajê) bi kar tînin. Bikarhênerên pispor hem van bernameyan hem jî bernameyên ku têkildarî karên pisporî ên komputerê ne -bernameyên wekî bernameyên çêkirina bernameyan- bi kar tînin.

Bi awayekî basît em dikarin bêjin ku bikaranîna komputerê ji bikaranîna bername û beşên hard dîskê pêk tê. Nexwe heke em zanibin kîjan bername ji ku derê tê vekirin û çawa tê bikaranîn û pel li ku derê û çawa tên tomarkirin, em dikarin ji xwe re bêjin “bikarhênerê/a komputerê”.

Ji ber ku piraniya bikarhênerên komputerê, bikaranîna komputerê li ser Windows'ê hîn bûne, bikaranîna Windows'ê ji wan re gelek hêsan tê û hin bikarhênerên ji rêzê yên Windows'ê dema dikin ku Ubuntu'yê bi kar bînin, dibêjin ku bikaranîna Ubuntu'yê wekî bikaranîna Windows'ê ne hêsan e. Lê heke mirovekî ku ji bikaranîna komputerê tu tîştî fêm nake, bi Ubuntu'yê dest bi bikaranîna komputerê bike û wekî bikarhênerekî ji rêzê bikaranîna komputerê li ser Ubuntu'yê fêr bibe û dû re derbasî Windows'ê bibe, bikaranîna Windows'ê dê jê re gelek zortir be. Lê bikarhênerekî/e -wekî me li jorê got, ku zanibe bikaranîna komputerê ji zanîna “kîjan bername ji ku derê tê vekirin û çawa tê bikaranîn û pel li ku derê û çawa tên tomarkirin” pêk tê, dê karibe bi awayekî hêsan hem Ubuntu'yê, hem Windows'ê hem jî PX'yên din bi kar bîne.

Ji bo ku em Ubuntu’yê çêtir nas bikin, em li hin bernameyan binêrin. Bernameya ku di hemû komputerab de heye, bernameya ofîsê ye. Di Windows’ê de Microsoft Office ji bo vekirin û serastkirina pelên nivîsê hatiye pêşxistin. Di Linuxê de bernameya OpenOffice.org beramberî vê ye. Hemû karên ku hûn dikarin bi MS Officeyê pêk bînin, hûn dikarin bi OpenOffice.orgê jî pêk bînin. Di Windowsê de bernameya temaşekirina fîlman Windows Media Player e, di Ubuntuyê de Lêdera Fîlman e. Bi Lêdera Fîlman dikarî li VCD û fîlmên CD an jî DVD temaşe bikî. Di Windowsê de bernameya peyamnêr a demildest Live Messenger e, di Ubuntuyê de Pidgin e. Di Ubuntuyê de beramberî her bernameyeke Windowsê, bernameyek heye. Bernameyê Ubuntuyê, ji bo ku Ubuntu lezebez belav bibe, gelekî bikêrhatî ne û bikaranîna wan hêsan e. Ji ber vê ye ku Ubuntu di nava hemû pergalan de pergala ku herî zêde belav dibe ye.

Wekî ku me li jorê got, Ubuntu destûrê dide ku li hemû zimanan bê wergerandin. Ev demek e dirêj e ku wergerandina Ubuntuyê ji bo kurmancî didome. Gelek beşên Ubuntuyê û bernameyên Ubuntuyê li kurmancî hatin wergerandin. Bernameyên wekî OpenOffice.org, Firefox û Pidgin ku di Windowsê de jî tên bikaranîn, bi projeya wergerandina Ubuntuyê re ji bo Windowsê jî hatine wergerandin. Her wisa, dema ku Ubuntu tê wergerandin, di ber de Kubuntu, Xubuntu û hin beşên Edubuntu û Gobuntuyê jî hatin wergerandin. Pergala Xebatê ya yekemîn a bi kurdî Ubuntu bû lê niha gelekên din hene. Her wisa, bi wergerandina Ubuntuyê re, bêyî ku haya kesî jê hebe, Windows jî li kurmancî hat wergerandin.

Bername û pergalên ku li kurmancî hatine wergerandin ji malpera Ubuntuya kurmancî (http://www.ubuntu-ku.org) tên daxistin. Her wisa malpera forumê a ji bo alîkariya bikarhênerên kurmancî (http://www.pckurd.net) bi awayekî çalak xizmet û destekê dide bikarhêneran. Hemû kesên ku bixwazin, dikarin tev li koma teknîkî û/an jî koma wergerê bibin.

*http://www.azadiyawelat.com/forum/cima-ubuntu-linux-2.aw

AltaVista

Motoreke baş a Lêgerînê: AltaVista

We motora lêgerînê a AltaVista ceribandiye? Min ceriband. Gelekî xweşik e. Dikarî bi vebijêrkên Web, Images, MP3/Audio, Video û News li gelek cureyên pelan ên wekî muzîk û vîdeoyê bigerî. Mixabin kurdiya wê tune (Ma kurdiya Google'ê heye? Tenê soarnî heye ew jî bi tîpên erebî ye.)
Wekî ku di gotina pêşiyên me de tê gotin "Haya zikê têr ji ê birçî tune" Belkî ev gotin %100 ne di cî de be lê piçekî be jî cî digire.

Google Alerts

Ji Google'ê xizmeteke hêja: Google Alerts
Bikeve malpera http://www.google.com/alerts/ û di wirê de peyvekê û navnîşana xwe ya gmail'ê binivîse. "News" û "as-it-happens" nîşan bike. Dema ku di nçeyeke news.google.com 'ê de peyva te nivîsandiye derbas bibe, dê ji te re hişyarî were.
Piştî ku te qutîkan tije kir û daxwaz şeyand, dikarî zêdetir peyz lê zêde bikî.

Firefox

Ev serê salekê ye ku geroka Firefox'ê bi kurmancî amade ye. Dikarî di Windows, MacOS an jî Linux'ê de bi kar bînî.
Te hê jî neceribandiye?
http://www.mozilla.com/en-US/firefox/all.html
Îro kêfa xwe bîne :) Firefox'ê bi kurdî daxe û saz bike.

Bi termînalê sazkirina bernameyan

Tu yê gelek caran ji bikarhênerên Ubuntuyê vê gotinê bibihîzî “Tu dikarî bernameya ABC’ê bi vê kodê saz bikî…” Û dû re ew ê ji bo sazkirina bernameya ABC’ê kodan bidin te da ku tu wan kodan di termînalê de binivîsî. Synaptic jî ji bo sazkirina bernameyan heman riyê dişopîne. Lê bi Synapticê tu tenê bernameya ku bixwazî saz bikî nîşan dikî, Synaptic ji bo te kodan dinivîse! Dikarî bi Bikaranîn → Amûrên Pergalê → Termînal têkevî termînalê û van her du kodan bi kar bînî:

sudo apt-get install ABC

sudo aptitude install ABC

ABC ne bernameyeke rastîn e, tenê wekî mînak min ABC nivîsand. Sudo bi komputerê dide zanîn ku tu bikarhênerê/a rêveber (super -user/administrator) î û mafên bilind dide te. Piştî ku sudo hat xwendin, ji bo ewlekariyê, ji te dê nasnav bê xwestin; wekî ku di vebûna synapticê de ji te dihat xwestin.

Çawa ku tu dikaribûyî di Synapticê de li bername û paketan bigerî, wisa dikarî di termînalê de jî bigerî:

aptitude

apt-cache search ABC

an jî

aptitude search ABC

Ji bo rakirina paketekê:

sudo apt-get remove ABC

an jî

sudo aptitude remove ABC

Ji bo rakirina pelên mîhengan jî:

sudo apt-get remove --purge ABC

an jî

sudo aptitude purge ABC

Bikarhênerên nû bikaranîna termînalê xeternak dibînin. Ji ber vê yekê hin kes dixwazin Synapticê bi kar bînin, hinên din jî dixwazin termînalê bi kar bînin. Va ye te her du riyan jî dîtin, tu kîjanê dixwazî, wê bi kar bîne.

Sazkirina Pakêtên Autopackage (.package)

Şêweya Autopackage riya siruştî ya sazkirina paketên “Reşanên Linuks'ê” ye. Amûrên xwe yên gerînendetiya paketan ku di hundirê xwe de dihewîne, bi kar tîne. Ev amûr bi sazkirina yekemîn a Autopackage ji înternetê tên daxistin û sazkirin. Ji bo sazkirina paketeke bi navê “test.package” ku me daxistiye sermaseyê, di termînalê de

/home/NavêTe/Desktop/test.package

binivîse.

Sazkirina Pakêtên RPM (.rpm)

RPM ji bo pakêtkirina nivîsbariyan riyeke din a populer e û ji hêla reşanên populer ên wekî Fedora Core, SUSE Linuks û Mandriva ve tê bikaranîn. RPM ji hêla gerînendeyê pakêtan ê Ubuntuyê ve nayê bikaranîn, lê ji bo ku bikarhêner dikaribin pakêtên RPM di Ubuntuyê de saz bikin, riyek hatiye dîtin. Ev rê wisa ye: Em ê pêşî pakêta RPM'ê veguhezînin .DEB'ê û jixwe em dizanin em ê pakêtên .deb çawa saz bikin. Ji bo ku em dikaribin RPM'ê veguhezînin .debê, divê pakêta bi navê alien di pergala me de sazbûyî be. Heke ne sazbûyî be, em dikarin bi Synapticê saz bikin. Piştî sazkirina alienê, niha em ê .RPM'ê veguhezînin .DEB'ê.

sudo alien -i /home/NavêTe/Desktop/test.rpm

Piştî vê fermanê, pakêta test.deb dê li ser masê bê afirandin.

Bikaranîna Ubuntu'yê

Di Ubuntu'yê de sê pêşekên sereke hene. Ji bo ku her sê pêşek bi awayekî baş li ber çavan bên raxistin, me hemû paceyên vekirî anîn jêr. Wekî ku ji wêneyê jî xuya dibe; di Ubuntu'yê de bi navên “Bikaranîn”, “Cih” û “Pergal” sê pêşekên sereke hene. Di bin her xêşekeke sereke din binpêşekên têkildarî navên van pêşekên sereke hene. Em dikarin bi van pêşekan xwe bigihînin hemû bername, beş, û mîhengan.

Bikaranîn
Wekî ku ji navê wê jî diyar e, di bin pêşeka “Bikaranîn”ê de em dikarin xwe bigihînin tiştên ji bo bikaranînê (bername) yên komputerê. Di bin pêşeka “Bikaranîn”ê de binpêşekên wekî “Amûrên Pergalê”, “Bernameyên Alîkar”, “Deng û Vîdeo”, “Grafîk”, “Înternet”, “Lîstik”, “Nivîsgeh”, “Zêde Bike/Rake...” hene. Bi sazkirin an jî rakirina bernameyên nû pêşekên nû xwebixwe lê tên zêdekirin an jî rakirin. Di bin van binpêşekan de -piştî sazkirina gelek bernameyan- pêkan e ku bi sedan pêşek bên afirandin. Em ê li vir yek bi yek li ser van nesekinin. Ji xwe ji navê her pêşekekî diyar e ku di bin de çi hene. Mînak: di bin pêşeka “Amûrên Pergalê” de amûrên pergalê hene û di bin pêşeka “Bernameyên Alîkar” de jî bernameyên alîkar hene. Em ê li vir tenê li ser pêşekên wekî “Deng û Vîdeo”, “Grafîk”, “Înternet” û “Nivîsgeh” û bernameyên ku di nava van pêşekan de girêdanên ji bo vekirina wan hene rawestin.

Deng û Vîdeo
Di bin pêşeka “Deng û Video”yê de bernameyên deng û vîdeoyê hene. Hemû bernameyên ku li vir xuya dikin bi sazkirina pergalê re nayên. Gelekên wan piştî sazkirina pergalê ji CD an jî bi riya bernameya “Zêde Bike/Rake...”yê hatine sazkirin.
Bernameya “Amarok” hem bi kêrî guhdarîkirina muzîkê hem jî bi kêrî temaşekirina vîdeoyan tê. Ev bername bernameyeke Kubuntu'yê ye û bi sazkirina Kubuntu'yê xwebixwe tê sazkirin. Lê em dikarin ji CD'ya sazkirina Kubuntu'tê, bi riya “Zêde Bike/Rake...” an jî bi riya Synaptic'ê vê bernameyê di ubuntu'yê de jî saz bikin. Bernameya “Beep Media Player” bi kêrî guhdarîkirina muzîkê tê lê piştî sazkirina hin pêvekên zêdek bi kêrî temaşekirina vîdeoyan jî tê. “K3B” wekî “Amarokê bernameyeke Kubuntu'yê ye lê ev bername bi kêrî çêkirina CD'yan tê. Bernameya “Movie Player” bi sazkirina Ubuntu'yê xwe bixwe tê sazkirin û bi kêrî temaşekirina vîdeoyan tê. Bernameya “Rythmbox Music Player”ê jî bi sazkirina Ubuntu'yê tê û ev bername bi kêrî guhdarîkirina muzîkê tê. “XMMS” jî ji bo guhdarîkirina muzîkê û temaşekirina vîdeoyan tê û bi bikaranîna xwe gelek dişibe WinAMP'ê.

Grafîk
Di bin pêşeka “Grafîk”ê de bernameyên têkildarî wêne û dîtbariyê hene. Hemû bernameyên ku li vir xuya dikin bi sazkirina pergalê re nayên. Gelek ji wan piştî sazkirina pergalê ji CD an jî bi riya bernameya “Zêde Bike/Rake...”yê hatine sazkirin.
Bernameya “digicam” bi kêrî şêkirina albûmên wêneyan û ji kamerayê kişandina wêneyan tê. Ev bername bernameyeke Kubuntu'yê ye. “Edîtora Wêneyan GIMP” ji bo çêkirin û guherandina wêneyan e. Dişibe bernameya “PhotoShop”ê lê bikaranîna GIMP'ê hêsantir e û GIMP ji PhotoShop'ê basîtir e. Bernameya “Skanera Wêneyan Xsane” bi kêrî skenkirina wêne û nivîsan tê. Makîneya we ya skenkirnê çi dibe bila bibe, ji bo ku hûn bi Xsane'yê wêne an jî nivîsan sken bikin, pêdiviya we bi CD'ya sazkirinê tune. Pêdivî tune ku tu bi CD'ya sazkirinê makîneya skenkirinê bi komputerê bidî naskirin. XSane makîneya te jixwe nas dike :)

Înternet
Di bin pêşeka “Înternet”ê de bernameyên gerok, peyamnêr, FTP IRC, daxistin, e-peyam û hwd. hene. Di Ubuntu'yê de bernameya gerokê Mozilla Firefox e. bi tu awayî hewce nake ku em li vir qala Firefox'ê bikin. Belavbûna wê ya bilez û xelatên ku wergirtine têrî fêmkirina başbûna wê dikin. Li vir gerokeke din bi navê “Konqueror” heye. Ev gerok bi sazkirina Kubuntu'yê re tê. Wekî tê dîtin, di Ubuntu'yê de jî tê bikaranîn. Di nava hemû gerokên hemû pergalên xebatê de geroka “Konqueror” lezgîntirîn gerok e. “Peyamnêra Înternetê Gaim” û “Kopete” bernameyên peyamnêr in û protokolên wekî MSN, Yahoo!, ICQ û hwd. dipejirînin. Yanî bi hesabên xwe yên MSN, Yahoo! an jî ICQ'yê hûn dikarin têkevin van peyamnêran. Di lîsteya we ya hevalan a ku dê di van peyamnêran de xuya bibe, heman lîsteya ku di MSN messenger an jî Yahoo! Messengerê de xuya dibin e. Yanî hûn dikarin hemû hesabên xwe yên MSN, Yahoo! an jî ICQ bi hev re, di paceyekê de vekin.



Nivîsgeh
Di bin vê pêşekê de bernameyên ofîsê yên wekî bernameyên nivîsandin, xêzkirin û hesabê hene. “Bernameya nivîsandina OpenOffice.org”yê wekî ku ji navê xwe jî diyar e, bernameya nivîsandinê ye. OpenOffice.org (OOo)bi xuyakirin, bikaranîn û bikêrhatîbûna xwe gelek dişibe ofîsa Microsoft'ê. Pelên nivîsê yên ku bi Windowsê hatine afirandin bi Ooo'ê vedibin û pelên ku bi Ooo'ê hatine afirandin di Microfoest Office'yê de vedibin. Di navbera nav her du cureyên ofîsan de tenê cudahiyeke girîng heye; Pelên MS Office'yê bi niçika “.doc” û pelên Ooo'yê jî bi niçika “.odt” tên tomarkirin. Ooo pelên “.doc”ê vedike lê MS Office pelên “.odt”ê venake. Ji bo ku pelên ku bi Ooo'yê hatine nivîsandin di MS Office'yê de jî vebin, divê hûn pelê “cuda tomar bikin” û di paceya vebû de “.doc”ê hilbijêrin. bi vî awayî pel dê hem di MS Office hem jî di Ooo'ê de vebe. Di bin vê pêşekê de bernameyên ku beramberî bernameyên Power Point û Excel'a MS Office'yê ne jî hene. Ev bername jî wekî me ji bo bernameya nivîsandinê got, ji bo ku do Windows'ê de bên vekirin û bikaranîn, divê bi niçikên Windows'ê bên tomarkirin.
Bi bernameya “Wine”yê hûn dikarin bernameyên Windows'ê di Ubuntu'yê de saz bikin û bi kar bînin. Ev bername bi sazkirinê re nayê. Bikarhêner dikarin piştî sazkirinê vê bernameyê bi riya Synaptic'ê saz bikin.
Di bernameya “Zêde Bike/Rake..” de lîsteya bernameyên ku di depoyên Ubuntu'yê de amade ne heye. Bi vê bernameyên hûn dikarin bi sê tikandin û têketina nasnavê bernameya ku hûn dixwazin saz bikin.

Cih
Di vê pêşekê de girêdanên beşên Hard Dîskê û Torê hene. Bi tikandina“Peldanka Mal” hûn dikarin têkevin peldanka ku hûn dikarin pelên xwe yên wêne, vîdeo, nivîs an jî bermayena lê tomar bikin. Bi tikandina “Sermase”yê hemû pel û peldankên li ser maseyê di paceyekê de vedibin. Di paceya ku bi tikandina “Komputer”ê vedibe de hemû beşên Hard Dîskê û cîhazên wekî Floppy, CD-Rom û DVD-Rom hene. Bi “Afirandêrê CD/DVD'yan” hûn dikarin CD an jî DVD'yên dane an jî mediya çêkin. Ji ber ku di vê komputera ku ev wêneyê maseyê lê hatiye kişandin de Windows jî sazkirî ye, di Hard Dîsk'ê de beşên Windows'ê jî hene. Ev beş bi navên xwe yên ku di Windows'ê de li wan hatiye kirin xuya dibin: deq, muzîk, Windows. Girêdana “Tor”ê we dibe tora ku girêdayî komputera we ye û bi girêdana “Girêdanê bi pêşkêşker re ava bike...” jî hûn dikarin bi pêşkêşkar re girêdanekê ava bikin. Jixwe ne hewce ye ku em bêjin ku bi “Li Dosiyan Bigere” hûn dikarin li pelan bigerin û bi “Pelgeyên Borî” jî pelên ku we di demên dawî de vekirine bibînin.


Pergal
Di bin vê pêşekê de wekîş ku xuya dibe binpêşekên vebijêrkan, rêveberiyê, agahiyên derbarê GNOME û Ubuntu'yê de û riya alîkarî û piştgiriya Gnome û Ubuntu'yê û girêdana ji bo girtina komputerê hene.

Vebijêrk
Di bin pêşeka “Vebijêrk”ê de girêdanên ji bo guherandina vebijêrkên komputerê û takekeskirina wê û binpêşek ji bo heman karî hene. Bi girêdanên di bin vê pêşekê de em dikarin navê komputerê û nasnavê wê, dirb û xuyakirina komputerê û wêneyê rûerdê sermayeyê, dîmenderparêzê, cureyê nivîsên pace û pêşekan, cureyê klavyeyê, wêneyê têketinê, kurteriyên klavyeyê, pêşeka navendî, deng, mişk, pace û gelek taybermendiyên din biguherînin.

Rêveberî
Di bin pêşeka “Rêveberî”yê de amûr û bernameyên ji bo rêvebirina komputer û pergalê hene. “Amûrên Torê” wekî ji navê xwe diyar e, amûra torê ye. “Çaper” çaperên bi komputerê ve girêdayî ne nîşan dide û bi kêrî çapkirina wêne û nivîsan tê. “Dem û Dîrok” bi kêrî mîhenkirina dem û dîrok û herêma saetç ya komputerê tê. Di vê pêşekê de girêdanên ji bo torê, rojanekirinê, sazkirina bernameyan (Synaptic) û guherandina zimên hene. Di têketina girêdan û bernameyên di bin navê pêşeka “Rêveberî”yê de nasnav tê xwestin. Bi vî awayî kesên ku nasnavê nizanibin nikarin li ser pergalê guhertinên girîng bikin û komputer wisa tê parastin.

Sazkirina Ubuntu'yê

Berî her tiştî divê, em ji bo ku Ubuntu'yê lê saz bikin, beşeke vala bibînin. Heke em Windows'ê nexwazin (û di komputerê de tenê Ubuntu/Linuks'ê bixwazin), divê em hemû pel û peldankên xwe yên girîng di CD an jî DVD'yan de hilînin. (Di sazkirina hemû PX'yan (Pergala Xebatê) de ciyê ku PX lê tê sazkirin tê formatkirin.) Heke em bixwazin di komputera me de hem Linuks hem jî Windows hebe, divê em dest nedin “C”yê û beşeke din “D” an jî “E”yê jê bibin. (Heke pelên girîng tê de hebin pêşî wan hilînin beşeke din an jî CD'yan). Beşa vala divê herî kêm li dora 5 GB'î be lê pêşniyara min ew e ku hûn li dora 15-20 GB'î ji bo Ubuntu'yê veqetînin.

Wekî mînak em bibêjin beşa ku te ji bo sazkirina Ubuntu'yê amade kiriye “E” ye û mezinahiya wê 20 GB e. Te hemû pelên “E”yê ên ku ji bo te girîng in di ciyekî din de hilanîn? Nexwe em dikarin niha derbasî jêbirina beşê û sazkirina Ubuntu'yê bibin. Dikarî di Windows'ê de bi alîkariya “Disk Yönetimi”yê beşa “E”yê jê bibî. Di Ubuntu'yê de jî dikarî bi alîkariya “Gnome Partition Editor”ê beşa “E”yê jê bibî. A baş ew e heke tu niha vê nivîsê di Windows'ê de dixwînî “Disk Yönetimi”yê bi kar bîne, heke te komputerê bi CD'ya zindî ya sazkirina Ubuntu'yê vekiribe, dikarî bi “Gnome Partition Editor”ê beşê jê bibî.

Beşê çawa jê bibim?

Riya “Denetim Masası → Yönetimsel Araçlar → Bilgisayar Yönetimi” bişopîne û di paceya vebû de li ser “Disk Yönetimi”yê bitikîne. Li ser beşa ku dixwazî jê bibî rast bitikîne û bi vî awayî jê bibe. Ji bo sazkirina ubuntu'yê teqez divê beşeke vala bê amadekirin!!!

*Li ser wêneyê bitikîne da ku mezin bibe.

Bi CD'ya zindî komputerê veke. Heke CD'ya te ya zindî weşana Koma Ubuntu'ya Kurdî be, pêşî li ser klavyeyê “F2”yê bitikîne û rengê klavyeya xwe (F? Q?) hilbijêre û dû re enterê bitikîne. Heke te CD'yê ji malpera Ubuntu'yê daxistibe, pêşî pêl “F1”ê bike û zimanê kurdî hilbijêre dû re pêl “F2”yê bike û rengê klavyeya xwe hilbijêre. Piştî ku komputer vebû, li ser masê girêdana “Sazkar”a Ubuntu'yê heye. Li ser wê cot bitikîne û agahiyên ji te tên xwestin têkevê û gav bi gav pêşde here. Hewce nake ku em niha yek bi yek li ser van gavan rawestin. Agahiyên ku tên xwestin nav, paşnav, navê komputerê, nasnav, herêma saetê ya ku tu lê dijî û agahiyên bi vî rengî ne. Heya ku bigihîjî gava dabeşkirinê, hemû agahiyan têkevê. Di gavên sazkirina Ubuntu'yê de ya hinek zanîn divê ev gava dabeşkirinê ye. Di vê gavê de, vebijêrka "Bi alîkarî - ciyê vala yê hevgirtî yê herî mezin bi kar bîne" nîşan bike û heya rê hebe bimeşe.

Piştî ku te “saz bike”yê tikand, pergala te dê gav bi gav, xwe bi xwe bê sazkirin. (Di dema ku sazkirin didome de dikarî komputerê bi kar bînî.) Piştî ku sazkirin qediya, dê hişyariyek derkeve û ji te bipirse ka tu dixwazî bikaranîna CD'ya zindî bidomînî an jî dixwazî komputerê ji nû ve bidî destpêkirin û bi Ubuntu'yê komputerê vekî. Destpêkirina nû hilbijêre û gava ku CD ji CD-Romê derket, CD'yê hilîne û pêl enterê bike. Dema ku komputer dîsa vebû, dê lîsteya PX'yên di komputera te de saz bûne xuya bike. Li jorê Ubuntu heye, di bin wê de Ubuntu'ya ji bo têketina gerînende heye, di bin wê de testkirina bîrê heye û li herî jêr jî Windows heye. bi bişkojkên hêlan ên klavyeyê PX'ya dixwazî vekî hilbijêre û enter bitikîne. Te vebijêrka jortirîn ya Ubuntu'yê hilbijart? Niha Ubuntu vedibe. Di vebûnê de nav û nasnavê ku te di sazkirinê de diyar kiribûn dê ji te bên pirsîn. Ev pirs dê di her vebûnê de derkeve pêberî te. Piştî têketina nav û nasnavê, Ubuntu'ya te vebû.

Pîroz be! Te wekî mirovekî/e kurdîperwer bikaranîna PX'ya kurdî xwest û te saz kir. Niha tu yê bibînî ka bikaranîna wê çiqas xweş û hêsan e.