Afîş ji bo Kupaya Cîhanê ya 2010'an

Afîş ji bo Kupaya Cîhanê ya 2010'an

Ev warê şerê hegemonyayê

Helbestvan û werger Kawa Nemir, ku bi gotineke di cî de ‘qiyametek pirtûk wergerandine, Hemû Soneyên William Shakespeare jî li pirtûkxaneya kurdî kire diyarî. Kawa Nemir ku îsal ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hêjayî Xelata Ziman a Feqî Huseyîn Sagniç hat dîtin, mizgînî da ku dê gelek berhemên kesên wekî James Joyce, William Blake, John Keats, Seamus Heaney û gelekên din bibin kurdî. Nemir ku girîngiya duristkirina nexşeriyeke neteweyî anî ziman, got “Kingê ku welatê min li şûna Ehmed Arif, Sezaî Karakoç û neviyên wan Uryanî, Xanî, Mela, Feqî, Siyehpoş, Nalî û Cegerxwîn, Goran, Peşêw, Rojen Barnas, Arjen Arî, Berken Bereh, Mehmed Ûzûn, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Hesenê Metê û navên nifşê Rewşenê bixwîne, em ê wê hingê bibînin bê qayîşkêşan çawa çêdibe.”


AMED ÇEKO JIYAN – ÇETÎN ALTÛN - AZADIYA WELAT

Helbestvan û werger Kawa Nemir, ku bi gotineke di cî de ‘qiyametek pirtûk wergerandine, Hemû Soneyên William Shakespeare jî li pirtûkxaneya kurdî kire diyarî. Kawa Nemir ku îsal ji hêla Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê ve hêjayî Xelata Ziman a Feqî Huseyîn Sagniç hat dîtin, mizgînî da ku dê gelek berhemên kesên wekî James Joyce, William Blake, John Keats, Seamus Heaney û gelekên din bibin kurdî. Nemir ku girîngiya duristkirina nexşeriyeke neteweyî anî ziman, got “Kingê ku welatê min li şûna Ehmed Arif, Sezaî Karakoç û neviyên wan Uryanî, Xanî, Mela, Feqî, Siyehpoş, Nalî û Cegerxwîn, Goran, Peşêw, Rojen Barnas, Arjen Arî, Berken Bereh, Mehmed Ûzûn, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Hesenê Metê û navên nifşê Rewşenê bixwîne, em ê wê hingê bibînin bê qayîşkêşan çawa çêdibe.”


AMED ÇEKO JIYAN – ÇETÎN ALTÛN - AZADIYA WELAT
Wergerandina hemû soneyan çi qas dem ajot?
Ne ku di nava van hemû salan re yekane karê min wergerandina soneyan bû, lê min 16 sal berê dest bi wergerandina hemû soneyan kir, min di ber re birrek deqên din wergerandine kurdî, lê pêvajoya wergerandina hemû soneyan 16 sal e.
Te hemû soneyên Shakespeare wergerandin kurdî. Gelo sedemeke taybet heye, ku te ji bo wergerandinê Shakespeare hilbijart?
Ez her dibêjim, ku Shakespeare ne kesê pêşîn e, wekî min jê berhem wergerandin, lê di nava navên mezin û girîng de yê pêşîn e min dest bi wergerandinê kir. Dîsa dibêjim, li gorî pîvana dijwariyê û giriftiyê, piştî Shakespeare nivîskarê ku beriya ku ez bimirim min dil heye tevî samana kurdî bikim nivîskarê îrlandî James Joyce û beriya hemû berhemên wî jî romana wî ya Ulysses e.
Lê pirs ew e, wekî çima beriya hemûyên mezin, Shakespeare û nexasim jî hemû soneyên wî. Zimanê kurdî hebûna min e; heke em ê behsa namûsê bikin, heke em ê behsa Kurdistanê bikin, heke em ê behsa ala xwe û nav û nîşana xwe bikin, ev hemû tên û li mijara zimên disekinin. Îcar, serêşiya min ew e, ka gelo ez ê çawa zar û zimên li vî zimanî bigerînim, ez ê çawa rê û delîveyên xwederbirranê firehtir bikim û ka riya vê yekê çi ye? Di vê yekê de, pişta min bi kelama kurdî, ango çi devkî çi jî nivîskî, bi kelepora min rast e, yek jî bi kelepora cîhanê, ango bi berhemên navên gerdûnî û bi alîkarî û desteka ku ez, heta ku ji min hat, wan bînim nava kurdî û ji wan werbigirim ji bo xêra geşedan û kulîlkvedana zimanê me. William Shakespeare, bi raya min, heke başebaş bi kurdî bikaribe bikelime û beşdarî qonaxa me ya nûjenbûnê bibe, dê bikaribe bibe yek ji mezintirîn sedemên bifirêketina vî zimanî. Ez behsa kûranî û firehiya zerengiya zimanê wî yê di berhemên wî de dikim.
Dibêjin zêr dizane, zor dizane, lê ez jî dibêjim, devê Shakespeareê kelamjor dizane. Lewma Shakespeare.
























Wergerandina soneyên Shakespeareê ku di wêjeya cîhanê de xwedî ciyekî girîng e û bi sedan salan berê hatiye nivîsandin ji bo Wêjeya Kurdî çi îfade dike?
Yek; ev werger serfiraziya zimanê kurdî ye, ku rêzeke helbestên evînê yên bêhevta anî kir kurdî. Dudu; bi raya min, ev werger ê hêz û şiyaneke mezin bide wergêr û helbestkarên kurd ên ku piştî me bi van karan rabin. Sisê; zimanê kurdî bi peyaneke bi vî rengî li hemberî zimanine berra jî xurt dest pê dike hêz û şiyana xwe, tixûbên xwe diceribîne. Çar; Wêjeya Kurdî dest pê dike dibe wêjeyeke cîhanî, ku ev kelepora gerdûnî çi qasî were bi kurdî ji nû ve bê kelimandin, ew ê ew qasî ciyê nasnava xwe li ser dika cîhanê qewîn bike. Pênc; ev werger wergêrekî kurd ê Shakespeare diyarî koma wergêrên cîhanê yên Shakespeare dike. Ev jî ne tiştekî hindik e.
Gelo pîlan dikî di sibehrojê de lîstikên şanoyê yên Shakespeare jî, ku wekî lîstik bi gelek zimanan hatine lîstin, wergerînî kurmancî?
Jixwe ez ev ji panzdeh salan zêdetir e ji aliyekî ve jî lîstikên Shakespeare werdigerînim kurdî. Bo niha du lîstikên wî, Xewna Şeveke Havînê û Romeo û Juliet li ber çapê ne. Me wekî Weşanxaneya Lîsê biryar girtiye, wekî em salê bi kêmanî du an jî sê lîstikên Shakespeare çap bikin û sala bê jî, pîlan ew e em Macbeth, Hamlet û Othello diyarî kurmancî bikin. Bi vî awayî, pîlana min ew e ez heta şeş heft salan hemû lîstikên Shakespeare diyarî kurdî, zaravayê kurmancî bikim. Bo deh salên bê, karê min ê sereke dê ev be, wekî ez hemû kuliyata Shakespeare bikim malê kurdî.
Li Îngilistanê, ji bo têgihiştina berhemên Shakespeare perwerdehiya ‘Zimanê Shakespeare’ tê dayîn. Gelo zehmetiyên wergerandina wî ji bo kurmancî çi bûn?
Zehmetiya pêşîn ew bû, ku zimanekî me yê zerîf î letîf û delal heye, lê dagirkeran ew tepeser kiriye, nuansên wî, kûraniyên wî berî dane mirinê, qet nebe, dest pê bûye têne jibîrkirin. Hevoksazî, dengsazî û hêza derbirranê, çi ji ber êrîşkariya dereke, çi jî ji ber bişivana ku hêmana navxweyî ya gurrbûna êrîşan e û bi destê me kurdan êdî kiriye bibe saziya oto-asîmîlasyonê, di qonaxên nûjenbûnê de, teng bûye, bi vê jî nehatiye ser, mirina zimanekî hatiye elamkirin.
Ne bi tenê ji wergerandina berhemên Shakespeare, lê ji hemû karê wergerê yê ku min kiriye û dikim armanca min her ew bûye ez bi xebata xwe ya daxilî bernameyekê û rênexşeyekê vê qonaxa kuştinê ji nav bibim, bi alîkariya wergerê zimanê xwe rakim ser zîn. Lewma, ji nava 80 berhemên min ji îngilîzî wergerandî her yekê ez bi jinavbirina zehmetiyekê hisandim û wan dawiya dawî berê min da kelepora me bi xwe. Lewma jî, bi azmûna min ji qiyametek wergerên xwe wergirtî û bi gencîneya ji Xanî, Feqî û Mela bigirin heta Cegerxwîn, Evdila Goran, Arjen Arî û gelek navên din, bi zargotina me ya ku bi qasî ku hatiye berhevkirin min zimanekî wergerê durist kir.
Min di vê riyê de dêla xwe di gelek qulan de rût kiriye, lewma jî, hemû zehmetiyên vî warî bi tomerî bi ser min de bên jî, şûrê min ê şervaniya bêdawîtiyê ji kalanê xwe kişiyaye carekê. Zehmetî ne xema min in!
Dema ku mirov li rewşa kurmancî dinihêre, dibîne ku ji hêla hejmara pirtûkên ku têne çapkirin ve û ji hêla naveroka wan pirtûkan ve îro nikare bi gelek zimanan re bikeve qayîşkêşanê. Li gorî te, sedemên sereke yên lawazbûnê û astengiyên li ber geşbûnê çi ne?
Beriya her tiştî pêwîst e em kurd baş tê bigihîjin, heke em warê çandî wekî warê şerê hegemonyayê nebînin û li gorî wê yekê em rênexşeyeke neteweyî durist nekin, mixabin em ê çu caran di avakirina Kurdistana xwe, rizgarkirin, parastin û bipêşvebirina zimanê xwe, çanda xwe û wêjeya xwe de bi ser nekevin. Divê em ji destkeftinên cîranên xwe û cîhanê sûdê werbigirin, lê ji wê jî bêtir divê em xwe ji nîrê ziman, çand, wêje, huner û rabûn û rûniştina tirkan, ereban û farisan rizgar bikin, em xwe ji wan bişon. Kes ne birayê tu kesî ye û ne em birayên wan in, ne jî ew birayên me ne. Tiştê ku ew bi hemû şêweyan li ser me ferz dikin hegemonya ye, çi spî çi jî reş, dagirkerî ye û divê em di guhê gê de ranezin!
Doza me ya neteweyî heke ne zelal be, em ê ber bayê her kesî bikevin. Çareseriya pirsa ku hûn dikin; pêşî pirsa navê welatê me ye, Kurdistan e; paşê, bê tirs û guman û bê bazarkirin parastina hemû mafên me yên rewa ye; paşê, qaşo tiştekî biçûk tê zanîn, lê gelekî mezin e, jinavbirina serxweşiya ku kesên mîna Ehmed Arif, Sezaî Karakoç û neviyên wan didin me. Kingê ku welatê min li şûna wan navan Uryanî, Xanî, Mela, Feqî, Siyehpoş, Nalî, Cegerxwîn, Goran, Peşêw, Rojen Barnas, Arjen Arî, Berken Bereh, Mehmed Ûzûn, Helîm Yûsiv, Jan Dost, Hesenê Metê û navên nifşê Rewşenê bixwîne, em ê wê hingê bibînin bê qayîşkêşan çawa çêdibe.




















Ji bo bipêşdebirina Wêjeya Kurmancî, gelo çi bar dikeve ser milê weşangeran, sazî û dezgehên çandî û siyasetmedarên kurd?
Weşangerên kurd divê girîngî û pûteyê bidin karê edîtoriyê. Divê hay ji rê û rêbazên weşangeriya gerdûnî hebin. Weşangerî ne beqalî ye, ne jî dikandarî ye. Ew dizanin ez çi dibêjim.
Sazî û dezgehên me yên çandî û siyasetmedarên kurd?! Bi tenê gotineke min ji van canik û camêrên me yên delal re heye. Ez heyretzede me. Hûn çi ji van dizên esilkurd ên ku hunermendiya wan kenê miriyan tîne, gelo hûn bi banga xwe ve çi ji van kurmên darê yên wekî Yılmaz Erdoğan, Bejan Matur, Îbo, Mehsûm û keriyê bêkêran hêvî dikin? Qey ji ber vê bêxemî û nizanim çiyê we nîn e, ku qiyametek nivîskar, helbestkar, hunermend û rewşenbîrên kurd î xemxur li gelek deveran perîşan bûne? Ez ku îro gotina xwe ya rast texsîr bikim, ez ê xwe bixapînim. Ez naxwazim xwe bixapînim.
Ji bo ku di sibehrojê de pêk bînî, li pêşiya te, bi vî rengî çi kar hene gelo?
Weku min got, wergerandina hemû berhemên Shakespeare karekî min ê berdewam e. Ya duduyan; min beşin jê ceribandine, lê ez ê êdî hêdî hêdî dest bi wergerandina Ulyssesa James Joyce bikim. Ya sisiyan; hemû wergerên xwe didim hev, çap bibin jî nebin jî, ez wan amadeyî çapê dikim, navên mîna William Blake, John Keats, Shelley, Coleridge, Sylvia Plath, Anne Sexton, Emily Dickinson, H. D. Amy Lowell, Langston Hughes, Carl Sandburg, Stephen Crane, Robert Creeley, Stevie Smith, Seamus Heaney û gelekên din. Wekî din jî, ez hemû berhemên Oscar Wilde jî werdigerînim, ji wan romana Wêneyê Dorian Gray û tibabek çîrokên wî ji zû ve amade ne. Xebatên min ên têkildarî edîtoriya Rêza Klasîkên Cîhanê û edîtoriya rêzine din a Weşanxaneya Lîsê berdewam in.
Kar gelek e; divê em bixebitin, divê em bixebitin…
Ji bo kurdî werger jêneger e!
Ji bo kurmancî, ku bi sedan salan nivîsandin li hêlekê, axaftina bi wî zimanî jî hatiye qedexekirin, girîngiya wergerê, bi taybetî girîngiya wergerandina klasîkan çi ye?
Kurt û bi kurmancî; ne ji wergerê be, em ê çu caran nikaribin devê şikefta gencîneya xwe û kelepora xwe vekin. Ne ji wergerê be, ne em ê bikaribin Xanî û gewreyên xwe baş nas bikin, ne jî em ê bikaribin wan bi cîhanê bidin naskirin. Ne jî wergera klasîkên cîhanê be, romannûs, çîroknûs û helbestkarên me dê ji xwe re qewlikan bibêjin. Ne ji wergerandina deqên teorîk û şanoyê be, ne wê rexnegirên kurd rabin, ne jî wê şanoya kurdan, sînemaya kurdan, zanista kurdan, felsefeya kurdan bê damezirandin. Me dest pê kiriye em sed romannûs û çîroknûsên mezin ên cîhanê, berhemên navên wekî Shakespeare, Faulkner, Marqueze, Kafka, Yaşar Kemal, Oscar Wilde, Daniel Defoe, Charles Dickens, William Saroyan û êd. werdigerînine kurdî. Bila ev hemû çap bibin, di nava pênc an jî deh salan re ji aliyê girseyan ve bêne xwendin, em paşê rûnên careke din bipeyivin. Em ê wê hingê bibînin kî berx e, kî beran e, em ê bibînin çi ka kê heta niha dara derewan av daye.


http://welat.org/haber_detay.php?haber_id=71044&Grup=DOSYA

Çîrokeke Zivistanê cemedan dihelîne

AMED ÇEKO JIYAN
Lîstika muzîkal a Haldun Dormen Çîrokeke Zivistanê, ku berê bi tirkî hatiye lîstin û wekî fîlm jî hatiye çêkirin, ji hêla Mem Mîrxan, Lal Laleş û Mîran Janbar ve li kurdî hatiye wergerandin û şanogerên serkeftî yên Şanoya Bajar a Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê (DBŞT) lîstik derdixe ser dikê. Lîstika ku 26’ê sibatê cara yekemîn derkete ser dikê, hê jî eleqeyeke nedîtî dibîne. Di hefteya sêyemîn de jî şanogeha Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê têrî hezkiriyên şanoyê nekir. Bilêtên Çîrokeke Zivistanê tune diçin. Lîstik hefteyê du rojan tê listîn. Hejmara kesên lîstik temaşe kiriye ji 2 hezar û 200’î derbas bû.
Çîroka lîstika ‘Çîrokeke Zivistanê wiha ye: Qeymeqamê nû yê nahiyeyê ji ber ku berf bariye nikare bê. Lê ev nahiye cihê mirovên sextekar, kedxwar, îstîfkar û sûkereşkaran e. Hemû welatiyên ku ji ber sextekar û îstîfkaran bêzar bûne, bi kelecan û mereqê li benda qeymeqamê nû ne. Rojekê du kes tên bajar û Çawişê Dîn wan bi bajariyan wekî qeymeqamê nû û cîgirê wî dide nasîn. Ev du kesên ku wekî qeymeqam û cîgirê wî dest bi kar dikin, hewl didin ku hê berf neheliyaye, gel ji destê kedxuran rizgar bikin... Piştî ku berf dihele, rastî derdikeve holê.
Me got ev lîstik berê bi tirkî wekî fîlm hatibû çêkirin. Di wî fîlmî de Qeymeqamê Dîn ango serleheng Kemal Sunalê ku wekî Înek Şaban (Şabanê Çêlek) dihat naskirin bû.
Lîstikvanên DBŞT’ê ku berê jî gelek lîstikên hêja derxistine ser dikê û heqê lîstikan danê, di vê lîstikê de jî performanseke hêja nîşan didin. Ji hêla gelek koman ve gelek lîstik bi kurdî hatine ser dikê. Lê rexneya herî zêde derdiket pêş ew bû ku ‘her lîstikvanek bi devoka gundê xwe dipeyive’. Lîstikvanên DBŞT’ê jî di gelek lîstikên xwe yên ku berê derxistibûn ser dikê de di heman kêmasiyê de bûn. Lê di çend lîstikên dawî û di vê lîstikê de jî, lîstikvan êdî bi kurdiyeke standard dipeyivin.
Lîstikvanekî sînemaya tirkî ku niha navê wî nayê hişê min, li hemberî rexneyên wekî ‘Li Yeşîlçamê fîlmên hêja nehatine çêkirin’ digot ‘me qet tiştekî baş nekiribe jî, me ev gel fêrî axaftinê kir.’ Ji ber vê hêla şano û sînemayê ku ji dibistan û televîzyonan bêtir bandorê li ser gel dikin, pêkan e ku di nava civakê de kurdiyeke standard bê bicîkirin. Wisa xuya ye ku lîstikvanên DBŞT’ê bi kurdiya xwe ya ber bi standardbûnê ve, dê hê bêtir bên temaşekirin.














Digel ku pêşandana lîstikê beriya mehekê dest pê kir jî, eger mirov hefteyek berê bilêtên xwe veneqetînin, du-sê rojan beriya lîstikê nikarin ji bo lîstikê bilêtan peyda bikin. Ev eleqeya germ a nedîtî ger ji Haldun Dormen ger jî ji Kemal Sunal diqewime, rasterast vediguhere eleqeya ji bo şanoyeke kurdî. Bi vê hincetê jî, şanogerên kurdî li hemberî eleqeyeke wisa nîşan didin ka dikarin çiqasî serkeftî bin.
Di vê rewşa ku di her warî de li hemberî bêeleqebûna ji bo berhemên bi kurdî gazinc tên kirin, ev lîstik dikare bibe derfet ku berhemên kurdî jî ji niha pê ve eleqeyeke germ bibînin û ev eleqeya germ cemedên ji hêla dagirkerên Kurdistanê ve bi polîtîkayên asîmîlasyonîst di navbera kurdî û kurdan de hatine çêkirin, bihelîne.


http://welat.org/haber_detay.php?haber_id=70868

Li ser înternetê gera kurdewar

Amed ÇEKO JIYAN - AMED

Mozilla Firefox ku wekî gerokeke (browser) çavkaniya vekirî û nivîsbariya azad derketiye bazarê, ji roja hatiye belavkirin heta niha, di nav bikarhênerên înternetê de bi lezgînî belav dibe. Mozilla Firefox ku pêşî bi ramanên Çavkaniya Vekirî bû reqîbê Internet Explorera (IE) Microsoftê, piştî ku li gelek zimanan hate wergerandin textê IE'yê hejand.
Beriya Mozilla Firefoxê, digel ku hin gerokên din hebûn jî, em dikarin bêjin ku gera li ser înternetê di bin tekela Înternet Explorera Microsoftê de bû. Microsoftê gelek salan, ji bo ku bikarhênerên kompîturê bi xwe ve girêbide geroka IE'yê tenê ji bo Windowê çêdikir û ji ber vê jî, Înternet Explorer wekî sembola înternetê dihate nasîn.

TEXTÊ IE'Ê HEJAND
Lê ev tekel û desthilatdariya dêwa kapîtalîst Microsoftê pir neajot. Dema ku cara yekemîn Mozilla jî kete bazara înternetê, tu kesî texmîn nedikir ku dê li hemberî vê dêwa kapîtalîst reqîbeke xurt derkeve. Lê digel her tiştî, ji ber hin kêmasiyên teknîkî, Mozillayê nekarî li hemberî IE'yê derkeve pêş. Li ser vê jî, ji hêla Mozillayê ve Mozilla Firefox bi lîsansa GPL (General Public License – Lîsansa Giştî ya Mecaweriyê) kete bazarê. Ji roja ku GPL hatiye avakirin ve, ji bo dêwa tekel a kapîtalîst Microsoftê bûye tirsa herî mezin. Bername û pergalên ku di bin lîsansa GPL'ê de ne, bi tu awayî nayên firotin seba wisa tê qebûlkirin ku zanîn ne malê tu kesî ye; zanîn bi hezaran salan bi keda bi hezaran kesan bi pêş ketiye. Dema ku bernameyek bi lîsansa GPL'ê tê belavkirin, ji her derên cîhanê mirov dikarin heta kodên wê, wê binirxînin û eger hebe kêmasiyên wê temam dikin û çewtiyên wê serast dikin. Ji ber vê xebata komunal, bernameyên GPL'ê wekî berhem û hilberînên cemaweriyê tên qebûlkirin û bi vê şêweya xebatê, bername û pergalên herî baş yên bi lîsansa GPL'ê ne.

ZANÎN MALÊ GEL E
Mozilla Firefox jî di bin lîsansa GPL'ê de kete bazara înternetê û ji ber vê taybetmendiya xwe, di demeke kin de belav bû û textê IE'yê hejiya.
Mozilla Firefox ku ji hêla Koma PCKurdNet'ê ve tê wergerandin, ji mêj ve xizmetê bi kurdî jî dide. Ligel vê azadiya ku Mozilla Firefox ji bo hemû zimanan pêşkêş dike, bi taybetmendiyên xwe yên astenkirina malperên êrîşkar û hwd. wekî geroka herî ewle; bi navrû, dirb û pêşekên xwe yên xweşik wekî geroka herî xweşik; bi vekirina hilpekînan, paqijkirina daneyên taybet û tomarkirina bijareyan wekî geroka herî bikêrhatî û bi leza xwe jî wekî geroka herî lezgîn tê nasîn.
Mozilla Firefox di her guhertoya xwe de tiştekî nû li xwe zêde dike û di warê gera li ser înternetê de derfetên bêhempa pêşkêşî bikarhênerên înternetê dike. Taybetmendiya dawî ya Firefoxê, 'Personas' e. Personas ew taybetmendî ye ku bikarhênerên înternetê dikarin dirb û navrûyê geroka xwe li gorî dilê xwe biguherînin. Firefox ku ji mêj ve bi kurdî jî tê belavkirin, bi personasan navrûyên kurdewar jî pêşkêş dike û zêdetir dibe kurdewar.

GERA KURDEWAR
Bi personasên der barê Azadiya Welat, Xaltîka Eyşo, Koma Pckurd, Ubuntuya Kurdî, Egîd, Mazlum Dogan, KCK û gelek hêmayên din ên kurdewar hatine amadekirin, ligel zimanê Firefoxê, navrûyê wê jî bi reng û hêmayên kurdewar xemilî. Yên dixwazin bi van navrûyên kurdewar bikevin înternetê, dikarin bikevin malperên www.pckurd.net û www.mozilla.com/kuyê.

Teknolojî û kurdî

AMED ÇEKO JIYAN

Serdema ku em niha tê de dijîn, serdema teknolojiyê ye. Bi saya pêşketina teknolojiyê gelek karên ku gelek hêz û lêçûn dixwestin bi hêsanî pêk tên. Ev hêla erênî ya teknolojiyê ye.
Eger em dibêjin ‘hêla erênî ya teknolojiyê’ nexwe ‘hêla neyînî ya teknolojiyê’ jî heye. Teknolojî jî wekî ‘zanîn’ê eger li dijî berjewendiyên mirovahiyê bê bikaranîn, ne baş e. Di cîhana îro de, teknolojî herî zêde di bin desthilatdariya artêşan de ye. Gelek hilberînên ku niha ji bo bikaranîna mirovan ketine bazarê -ji miqilkên teflon bigire heta projeksiyon û înternetê- pêşî ji bo xizmeta leşkeriyê hatine dahênan û piştre ketine bazara mirovan.
Eger em ji bo me kurdan mijarê bigirin dest, em dikarin ji xwe re qala El Cezîrî bikin ku ji hêla hemû cîhanê ve wekî yekemîn kesê li ser robotan xebitiye tê qebûlkirin û xwe pê bipesinînin her wekî em rewşa wêje û weşangeriya kurdî ya îroyîn nabînin û timî qala Xanî, Cizîrî, Baba Tahir û hwd. dikin. Lê ji bo ku em rastiyê bibînin divê em li rewşa xwe ya îro binêrin.
Ji bo bandorên teknolojiyê yên li ser kurdan û kurdî, em ji televîzyonê ku yek ji amûrên teknolojiyê yên herî berbelav e dest pê bikin û piştre kompîtur û înternet û pê re pê re em dikarin heta amûrên din ên ragihandinê herin.
Televîzyon bi nûçe, bernameyên nîqaşan, fîlm, belgefîlm û gelek bernameyên cuda yên ji bo mezin û biçûkan amûreke gelekî hêja ye ji bo mirovan. Lê dema em ji bo me kurdan nêzî mijarê bibin, rewş ji erêniyê vediguhere neyîniyê. Televîzyon li bajarên bakurê Kurdistanê piştî salên 80’yî belav bû û niha hema bêje di her malekê de televîzyon heye. Televîzyona ku diviya civakê ‘bi pêş ve’ bibe, bûye amûra herî bi hêz a asîmîlekirina kurdan. Asîmîlasyona ji avabûna komarê heta salên 80’yî pêk hatî, bi qasî nîvê asîmîlasyona çend salên li dû hatina televîzyonê, pêk nehatiye. Jê wêdetir televîzyon bûye amûreke ku dijberiya kurdî û kurdayetiyê dixe dil û mejiyê kurdan.
Ev mînaka ji bo televîzyonê, ji bo dahênana herî pêşketî ango ji bo kompîtur -û înternetê jî lê ye. Dema em îro bala xwe didine ser înternetê, em dibînin ku cîhaneke nû ya nîgaşî li ser înternetê hatiye pê. Û her milet bi zimanê xwe di vê cîhanê de cih digire. Ango kompîtur û bername û tiştên din ên li ser înternetê bi zimanê xwe bi kar tînin. Ji bo wergerandin û çêkirina pergal û bernameyên kompîtur û înternetê, ji hêla dewlet, zanîngeh, sazî û komên gelek gelan ve budçe tê terxankirin. Lê mixabin em nikarin ji bo kurdî qala pêkanîna xebateke bi rêk û pêk bikin. - Tenê xabata Koma PCKurd heye lê ji ber ku bêxwedî maye, xebatên dikin nayên dîtin.- Ji ber vê jî, em mecbûr dimînin ku di vê cîhana nîgaşî de bi zimanên din cî bigirin.
Di cîhana komputergeriyê de herî zêde ji bo pergal û bernameyên Çavkaniya Azad ên bi lîsansa GPL (General Public License - Lîsansa Giştî ya Cemaweriyê) pere tê terxankirin. Lînux ku pergaleke gelekî pêşketî û bikêrhatî ye û xwedî lîsansa GPL’ê ye ji hêla gelek dewlet, şîrket û saziyan ve tê bikaranîn û destekirin. Hin ji wan ev in: Dewleta Federal a Brezîlyayê piştgiriyê dide Linuxê. Li dibistanên herêma Kerala a Hindistanê perwerdehî bi Linuxê tê dayîn. Artêşa Rûsyayê ji bo xwe, li ser bingeha Linuxê pergalek diafirîne û dê wê bi kar bîne. Her wiha Dewleta Çînê li hemû sazî û dezgehên dewletê bikaranîna Linuxê ferz dike. Wekî din, dewletên wekî Awisturya, Fransa, Almanya û gelek dewletên din ji bo ku bi temamî derbasî Linuxê bibin dest bi xebatan kirine. Jixwe gelek dewlet, wekî ku li Tirkiyeyê Artêş ji bo xwe Linux daye çêkirin û wê bi kar tîne, Linuxa xwe çêdikin û wê bi kar tînin.
Hema bêje tevahiya zanîngehên li ser rûyê cîhanê û şîrketên wekî Google, NASA,IBM, Yahoo, HP, Boeing, HSBC, CitiBank, Sony Ericsson, Nokia, Siemens, Samsung, Motorola, General Motors, Hyun, Oracle, EToys, Tübitak, Troll Tech Linuxê bi kar tînin û bi awayekî piştgiriyê didin pêşdeçûna Linuxê. Ji bilî van dewlet, sazî û şîrketan, Windows bixwe jî li gelek saziyên xwe Linuxê bi kar tîne.
Gelek pergal û bernameyên GPL’ê ji hêla PCKurd.Netê ve hatine wergerandin. Bi qasî bernameyên ji bo Lînuxê, bernameyên ji bo Windowsê jî li kurdî hatine wergerandin. Digel ku lêçûna vî karî -karê kurdîkirina teknolojiyê- pir e û ji bo pêkanîna wî enerjiyeke mezin pêwîst e, çend ciwanên kurd bê piştgirî û destek, tenê bi dilxwazî vî karî didin meşandin. Lê dema em li encamê dinêrin, encam gelekî trajîk e. Wekî mînak: pergala Ubuntuyê ku bi xalên felsefeya xwe yên wekî ‘Divê nivîsbarî bêpere bin.
Amûrên nivîsbariyan divê ji bo zimanên zikmakî yên kesan bikêrhatî bin. Mirov divê ji bo pêdiviyên xwe di kesanekirina nivîsbariyan de bikaribin azad bin’ di nav pergalên Lînuxê de pergala herî bikêrhatî û pêşketî ye. Lê ev pergala digel gelek bernameyên ji bo înternet, ofîs, muzîk û vîdeoyê li kurdî hatiye wergerandin, tenê ji hêla hin kesan ve tê bikaranîn. Mînakeke din jî Mozilla Firefox e ku li seranserê cîhanê textê Înternet Explorera Microsoftê hejandiye. Ev bernameya ku geroka herî lezgîn û ewle ye digel gelek zimanan, ji mêj ve bi kurdî jî xizmetê dide. Lê li Tirkiyeyê hejmara bikarhênerên Firefoxa kurdî bi qasî hejmara bikarhênerên Firefoxa almanî û rûsî tune. (Ma ji dil jî li Tirkiyeyê hejmara alman û rûsan ji ya kurdan pirtir e?)
Sala borî, di hêla teknolojiya kurdî de sê tiştên hêja pêk hatin; telefona bi kurdî, kombiya bi kurdî û klavyeya bi kurdî.
Digel ku buhayê klavyeya kurdî ne giran e, mixabin ez hê jî li tu derê laqî kompîtureke ku klavyeya wê bi kurdî ye nehatime. Ji klavyeya kurdî zêdetir, telefon û kombiya kurdî ji bo ku kurdî careke din bikeve nava civakê, xebatên hêja ne. Asta bikaranîna kombiya kurdî nizanim lê ji bo telefona kurdî, dikarim bêjim ku têkçûneke mezin bû ji bo kurdî. Xebateke ku ji bo kurdî gelekî hêja bû, bi îflaskirina şîrketa ku telefonên kurdî difiroşe, têk çû.
Ji ber ku ev çend hebek karên ji bo kurdîkirina teknolojiyê bêxwedî man û têk çûn, êdî di vî warî de tu pêşketin xuya nake. Lê eger wekî seydayê Ehmedê Xanî gotî, bazar ne kesad bûya û xwediyên kurdî hebûna, ji menuyên televîzyonan û DVD playeran heta Ipodan û ekranên mîhengan ên makîneyên cilşo û firaqşoyan û pêlîstokên zarokan ên ku dipeyivin dibûn kurdî.
Ji bo meşandina karekî wisa bibandor lê ewqas jî hêsan, bi qasî jidilbûn û dilxwaziya kesên ku dê vî karî bikin, divê ev kar ji hêla kesên xwedî payeya biryardariyê ve hêja û birûmet bên dîtin. Nexwe, komek ciwanên dilxwaz dikarin rabin û di nava demekê de bêyî ku ji tu kesî û tu derê piştgiriyekê bistînin van karan hemû pêk bînin. Lê ji ber ku ew kes û ew kar dê bêxwedî û xudan bimînin, dê tu wateya vê kedê tune be.

Yek çawa dibe kurd?

AMED ÇEKO JIYAN

Em dikarin vê sernavê wekî “yek çawa dibe tirk/alman/înglîz/ereb an jî gelekî din?” jî bixwînin. Lê ji ber ku em ê di mijara netewebûn an jî gelbûnê de bi taybetî qala kurdan bikin, çêtir e em bibêjin “yek çawa dibe kurd?”
Hêja ye ku em di serî de bêjin ku mirov endamê kîjan neteweyê dibe bila bibe, ji hêla rûmetê ve tu tişt lê zêde nabe an jî kêm nabe. Yanî kurdek ji tirkekî an jî îngilîzek ji kurdekî ne birûmetir e. Rûmeta mirovan ne li gorî neteweya wan, lê li gorî rêzgirtina ji bo nirxên mirovahiyê kêm dibe an jî zêde dibe.
Li gorî Makeqanûna Tirkiyeyê, 'Hemû kesên ku welatiyên Tirkiyeyê ne tirk in'. Gotineke din jî heye ku dibêje, 'Mirov xwe ji çi miletî bihesibinî, ji wî miletî ye'. Gelo bi 'hesibandin'ê an jî bi qanûnan neteweya mirovî diguhere? Teqez bersiva vê 'na' ye. Em bi meselokeke qerfî qala vê bikin:
Dibêjin rojekê zilamekî ku xwestiye nîşan bide ku misilmanî ji xiristiyaniyê çêtir e, dolabek gerandiye. Ev zilam çûye dêrê û ji wan re gotiye ku dixwaze bibe xiristiyan. Keşeyan zilam xistiye nava ava teqdîsê û gotine 'Tu misilman ketê, xiristiyan jê derketî' û bi vî awayî zilam bûye xiristiyan. Zilamê fêlbaz ku li ber çavên keşeyan êdî xiristiyan e, rojeke yekşemê çend kîlo masî dikire û diçe dêrê. Ji ber ku masî pir bêhn didin, keşe dixeyidin û dibêjin 'Ma tu nikaribûyî rojeke din masiyan bînî? Roja yekşemê ev der pir qerebalix dibe û nabe ku bêhna masiyan bikeve dêrê. Li ser vê, zilam diçe ber cihê teqdîsê û masiyan dixe nava avê û derdixe, di ber de jî dibêje, “Tu masî ketê mirîşk derketî.”
Bi gotina 'ez bûm kurd/tirk/îngilîz' an jî bi fermana 'tu bûyî kurd/tirk/îngilîz' neteweya mirovan naguhere.
Ku em werin ser mijarê; yek çawa dibe kurd, em dikarin bibêjin “Yê/ya ku pêşiyên wî/wê kurd in ew jî kurd e”. Lê gelo ev çiqas rast e?
Eger ku em vegerin kûrahiyên dîrokê, em ê bibînin ku pêşiyên kurdan soberî, lûwî, hûrî, mîtanî, gûtî, kardoxî, medî û komên din ên ku li Kurdistanê jiyane û zimanê wan ew ziman in ku kurdiyên îro (kurmancî, soranî, zazakî, goranî) jê tên. Hêja ye ku em li vir qala zimanê albanî -zimanê arnawitlixê- bikin ku ew ziman jî wekî kurdiyên îro, dikare di nava van koman de bê hesibandin.* (Jixwe li gorî lêkolînên li ser genetîkê, diyar bûye ku ji hêla genetîkê ve herî zêde albanî nêzî kurdan in.)
Li gel vê encamê, em dikarin gelê belûcî ku welatê wan di navbera Îran, Pakistan, Afganistanê de hatiye parçekirin û zimanê ku ew îro diaxivin wekî zaravayeke kurdî ye, li ber çavan bigirin. Her wiha belûcî jî wisa qebûl dikin ku 'medî' -wekî ku pêşiyên kurdan in- pêşiyên wan in jî.
An jî em berê xwe bidin bakurê Kurdistanê û kurdên ku di salên 40-50'yî de ketine ber çerxa asîmîlasyonê bigirin dest. Gelo îro ji nifşên ku ji wan kurdan mane rêjeya yên ku hê jî xwe kurd dihesibînin çi ye? Wekî din, Seîdê Nûrsî di sala 1909'an de di xweparastineke xwe de qala bîst hezar kurdên ku li Stenbolê dijîn dike. (Di sala 1901'an de nifûsa Stenbolê 942.900 bû. Lê di 1927'an de 680.857 bû. Sedema kêmbûna hejmarê ew e ku piştî damezirandina komarê gelek kesên 'nemisilman' ji Stenbolê koç kir.) Gelo îro ji nifşên ku ji wan bîst hezar kurdan mane rêjeya yên ku hê jî xwe kurd dihesibînin çi ye?
Nexwe em dikarin bibêjin pêkan e ku neteweya mirovan û neteweya pêşiyên wan ji hev cuda bin. Hêleke din heye ku di mijara netewebûnê de gelekî balkêş e. Li gorî lêkolîna Beşa Genetîkê ya Fakulteya Tibê ya Zanîngeha Stanford, li Tirkiyeyê rêjeya genan wiha ye.
J, gena ji bakurê Afrîkayê, Rojhilata Navîn û başûrê Ewropayê, ji sedî 33.8
R, gena ji Ewropayê, ji sedî 24
E, gena ji Afrîka û bakurê Ewropayê, ji sedî 11.4
G, gena ji Îran û Qafqasyayê, ji sedî 11
I, gena ji bakur û rojhilatê Ewropayê, ji sedî 5.2
L, gena ji Hindistanê, ji sedî 4.2
N, gena ji Sîbîrya û Fînlandiyayê, ji sedî 3.9
C, Q û O, genên ji Asyaya Navîn, ji sedî 3.0
K, gena ji Pakistanê, ji sedî 2.5
A, gena ji Afrîkayê, ji sedî 1
Ev encama lêkolînê ya li jorê, nayê wateya rêjeya gelên li Tirkiyeyê. Dibe ku bi mirovekî re ji van genan gelek gen hebin. Yanî dibe ku bi yekî re hem gena ji Rojhilata Navîn, hem ya ji Afrîkayê û hem jî ya ji Qafqasyayê hebe. Ev jî nîşan dide ku em nikarin ji bo kesekî bêjin 'ji hêla genetîkê ve ji sedî sed ji filan neteweyî ye'.
Nexwe em ê li gorî çi ji yekî re bêjin kurd, tirk an jî îngilîz? Bersiva vê pirsê, di zanista civaknasiyê de ye: Yên adet, çand û folklora wan yek e û bi heman zimanî dipeyivin, ji heman neteweyê ne. Nexwe em dikarin ji kesên ku li gorî adet, çand û folklora kurdî dijîn û bi zimanê kurdî dipeyivin re bêjin 'kurd'. Her wiha ev ji bo neteweyên din jî wisa ye.
Di mijara 'netewebûn'ê de, diyardeya herî diyarker, ziman e. Lewre ziman stûna konê neteweyî ye û wekî Celadet Bedirxan dibêje; Miletên bindest heyîna xwe ji serdestên xwe bi du tiştan, bi qeweta du çekan diparêzin: Ol yek, ziman dudu. Lê heke ola miletên serdest û bindest yek be, hingê çek yek tenê dimîne ew jî ziman e.
Di pirtûkên dîrokê de behsa gelek neteweyên ku di demên kevn de li Mezopotamya û Enedolê jiyane tê kirin. Lê ew neteweyên ku demekê serwer bûn, îro 'najîn'. Em nikarin biangêşin ku hemû endamên wan neteweyan mirine. Ya rastî ew e ku, pêşî bawerî û çanda wan gelan miriye/tune bûye, paşê dor hatiye zimanê wan. Piştî ku ziman jî miriye, netewe miriye. Û kesên ku pêşiyên wan endamên yek ji wan neteweyan bûn, bi bawerî, çand û ziman bûne endamên hin neteweyên din. Jixwe tespîteke civaknasî ye ku mirovên ji welatê xwe (ji ziman û çanda xwe) dûr ketine, herî zêde sê nifşan wekî 'xwe' dimînin û piştre dibin 'yên din'.
Ji ber vê rastiyê ye ku serdestên kurdan, bi salan e zextan li ser zimanê kurdî dikin û hewl didin ku zimanê kurdan bidin jibîrkirin. Ev êrîşên asîmîlekar ku berê bi zordestî dihatin kirin, niha bi pêşketina teknolojî û amûrên ragihandinê, gihîştiye asteke bilind. Serdestên asîmîlekar îro dikarin bi saya fîlmên televîzyonan ku tê de her tim kesên xirab cilên gelêrî yên kurdan li xwe dikin û wekî kurdan tirkî dipeyivin, êrîşî binhişê kurdan bikin da ku kurd ji ziman, çand û adetên kurdî -bêyî ku lê hay bibin- nefretê bikin. Û gelek caran, ji ber van hestên 'antî-kurdî' yên ku di encama êrîşên bêeman ên bi amûrên ragihandinê li me peyda bûne, ji me werî em qala 'wekhevî' û 'biratî'yê dikin lê tiştê em dikin tenê dijberiya kurdî ye.
Bi kurtî, divê em ji tu zimanî û ji tu neteweyê nefretê nekin lê belê divê em ji zimanê xwe û neteweya xwe HEZ BIKIN.
Wekî encam; ji bo ku em ji yekî re bêjin kurd an tirk an jî îngilîz, em nikarin li encama testên genetîkê binêrin, lewre dibe ku li gorî encama testên genetîkê bi wî kesî re hem genên Rojhilata Navîn hem jî genên Afrîka an jî devere din bi hev re hebin. Yanî tiştê em bikin ew e ku em ê binêrin ka bi kîjan zimanî dipeyive û li gorî kîjan çand û adetan dijî. Bi hêviya ku kurdî her li dinê be, Roja Zimanê Zikmakî pêşî li hemû kurdan û li hemû cîhanê pîroz be.
*O. L. Vilcheviskj, Destpêka Dîroka Etnîkî ya Gelê Kurd, Weşanên Lîs, 2010

Azadiya Welat 1105

Li herêma qedîm serdemeke zêrîn

Amed Çeko JIYAN - Abdullah ÇETÎN
Gurdilan-Kurtalan
Gurdilan ku di belgeyên dîrokî yên yewnan, ermen û cihûyan de bi navên cuda yên wekî Corduene, Gorduene, Cordyene, Cardyene, Carduene, Gordyene, Gordyaea, Korduene, Korchayk û Gordian tê zanîn, di salên 400 B.Z. de bûye navenda dewleta Qraliyet an jî Mîrektiya Gurdilan. Di Anabasisa Ksenefon de tê gotin ku di salên 400 B.Z. de gelekî bi navê kardoxî li çiyayên bakurê Dîcleyê dijiya û li herêma xwe desthilatdar bû. Gelê ku di navbera wî û qralê persan de dijminatî hebû, dijminatiya bi hezaran leşkerên yewnan jî kir. Gelê kardoxî ne xwedî çekên giran bû lê di navbera kardoxî û yewnanan de heft rojan şerekî dijwar çêbû ku ji bo yewnanan ji şerê ku bi qralê persan re hatiye kirin dijwartir bû.

Navenda erzaniyê: Erzen

Navenda erzaniyê: Erzen
Li gorî saloxên kalên bajar, Deşta Xerzan navê xwe ji bajarê Erzen ê kevnare digire. Dîsa li gorî heman saloxan peyva Erzenê jî ji 'erzan'iyê tê. Tê gotin ku Erzen di serdema xwe de navenda şaristanî û dewlemendiyê bû. Gundiyên li gundên li derdora Erzenê dijîn, bi salan e ji xirbeyên Erzenê polik û peykerên zîv û zêr derdixin û mixabin difiroşin. Gundî dibêjin ku di serdema xwe d eli Erzenê derbxane ku lê pere dihatin çêkirin hebû û sedema ku li bajarê kevnare wisa pir pereyên zêr û zîv derdikevin jî ev e. Hinek gundî dibêjini ku digel polik û peykeran, qalibên ku pere pê dihatin çêêkirin jî ji xirbeyan derketiye. Ji ber ku hê li Erzenê tu lêkolînên arkeolojîk nehatine kirin, dîroka avabûna bajêr baş nayê zanîn. Lê li gorî efsaneyekê; Sê qîzên keyekî hebûne. Key her sê qîzan dizewicîne û ji bo her yekê bajarek ava dike. Ji yekê re bajarê Amedê, ji ya din re bajarê Bismilê û ji ya dawî re jî bajarê Erzenê ava dike. Dîsa di heman efsaneyê de tê gotin ku her sê bajar li gorî heman planî hatine çêkirin.
Wekî din, di dîroka Erzeromê de tê diyarkirin ku du bajarên bi navên Erzen hebûne. Ji bo ku di navbera wan de tevlihevî dernekeve, ji Erzena li hêla roman re gotine Erzen-Rom û ev nav wekî Erzerom hatiye heta îro.

Li hêlekê çiyayê Gurdilan li hêlekê deşta Xerzan
Navçeya Misircê ku wekî Kurtalan jî tê zanîn, li qûntara çiyayê Bêkendê ku milekî Gurdilan e û li ber deşta Xerzan hatiye avakirin. Navê navçeyê Kurtalan ne wekî hatiye fêrkirin ji Kurt-alan ango qada-guran tê. Berevajî vê, ji peyva Gurdilan ku koka wê digihîje heta Kardoxan, tê. Beriya ku Misirc bibe navçe û navê Kurtalanê lê bê kirin, navçe pêşî li Erenzê bû, paşê bi dor navçe bûye Zoqeyd, Beybo û Zoq. Piştî ku trên heta gundê Misircê tê, di sala 1944'an de qaymeqamî bar dike Misircê û bi navê Kurtalan dibe navçe.

'Ez ê dengê xwe bidim DTP'ê'
Niştecihekî ku nexwest navê xwe diyar bike, anî ziman ku bi salan li saziyeke dewletê xebitiye û tu caran dengê xwe nedaye partiyên tevgera kurd lê piştî xizmeta Şaredariya DTP'î ya ji bo navçeyê dîtiye, di hilbijartinên pêş de dê teqez dengê xwe bide DTP'ê û wiha got, “Necat Yilmaz di şeş mehan de xebatên wisa kirin ku ji avabûna vî bajarî ve nehatine kirin. Gava hate ser kar, got, 'Meaaşê min ê Şaredariyê têra min dike. Ez ê nedizim û nehêlim tu kes bidize.' Me dît gava dizî nebe, karên gelekî hêja çêdibin. Hema heta îro her Şaredarekî bi qasî xebatên di van şeş mehan de hatine kirin kiribûya, îro navçeya me dê ne di vî halî de bûya. Di hilbijartinên pêş de DTP dîsa Necat derxe, ez ê dengê xwe bidim DTP'ê.”
Ji Niştecihên navçeyê Vasfeddîn Sevîş diyar kir ku ji xebatên Şaredariyê qayîl in û wiha got, “Şaredariya me dixebiye. Ji sûkê heta nava taxan, li her derî dixebitin. Kesên ku dengê xwe nedane DTP'ê jî dibêjin ku poşman in û dê careke din dengê xwe bidin DTP'ê. Şaredarê me her tim di nava gel de ye. Xebatkarên Şaredariyê li ku xebatan bikin, ew jî li wirê li ba wan e.”
Xwendekarê bi navê Firat Keskîn jî anî ziman ku Şaredariyê digel xebatên çêkirina rê û peyariyan, festîvalan li dar dixe û navendeke çandê jî vekiriye û wiha domand, “Berê tenê em dikaribûn herin qehwexaneyan. Ji qehwexaneyan pê ve tu dereke din tune bû ji bo me. Niha navenda çandê heye. Li navendê xebatên çand û hunerê tên kirin.”
Piştî me der barê xebatên Şaredariyê de ji gelê Misircê nêrîn girtin, me xwest ku em der barê xebatên hatine kirin de çend gotinan ji Şaredar Yilmaz jî bigirin. Dema ku Yilmaz dest bi axaftinê kir û xebatên heta niha hatine kirin vegot, sûka Misircê vegeriya qada mîtîngê û gelê Misircê bi çepikên xwe piştgirî da Şaredarê xwe.
Şaredarê Misircê Necat Yilmaz, li ser pirsên me, anî ziman ku piştî hatine ser kar, wekî karê yekemîn, ji bo ciwanan ji qehwexaneyan bifilitînin û berê wan bidin çand û hunera kurdî, navendeke çand û hunerê vekirine û niha 105 ciwan tevlî kursên wekî kursa şanoyê, kursa sazê, kursa gîtarê, kursa înternetê û kursa koroya zarokan bûne û perwerdehiya çandî ya li navenda çandê didome. Yilmaz diyar kir ku ji bo gelekî tiştekî gelekî xirab e ku ciwanên wî li qehwexaneyan birizin û ji nirxên xwe dûr bikevin. Yilmaz got ku ji bo ku çand û hunera kurdî bixin rojeva navçeyê, festîvalên çand û hunerê jî li dar dixin û gel bi çanda xwe ya resen û kevnar re rû bi rû dikin.
Şaredarê Misircê Necat Yilmaz diyar kir ku ji bo ku navçeyê ji herî û qirêjiyê xilas bikin, Projeya Veguherandina Bajar amade kirine û beriya ku Projeyê bixin meriyetê, bi tevlîbûna gel, saziyên sivîl, sendîka, partiyên siyasî û keyayên taxan re civînekê li dar xistine û projeyê bi hemû kitekitan vegotine. Piştî ku gel di encama hilbijartinê de proje erê kiriye, xistine meriyetê.
Şaredar Yilmaz got ku heta niha Misirc wekî gundekî xuya dikir lê piştî ku hatine ser kar, ji taxên li perên bajar ku di her baranê de di nav heriyê de diman dest pê kirine û heta navenda sûkê dest bi xebatên ji bo çêkirina rê û peyariyan kirine û wiha domand, “Di her baranê de bajar di nav heriyê de diman, ne rê hebûn ne peyarê. Me Projeya Veguherandina Bajar da destpêkirin. Ji bo lêçûnên projeyê me bi esnafên Misircê re civînekê li dar xist. Nîvê lêçûnan Şaredaarî, nîvê din jî esnafên Misircê dan. Me li taxa Kendalan bi gel re civînekê çêkir; me pirsgirêkên taxê tesbît kirin. Me ciwanên taxê yên bê kar jî tevli xebatan kir. Niha rê, peyarê û binesaziya taxê qediyaye. Heta niha li taxa Kenddalan 4 hezar û 900 metrekare, li taxa Dîcleyê 20 hezar metrekare rê û peyarê hatiyey çêkirin û li sûkê û taxên din xebatên me didomin.”

Rûyê navçeyê diguhere
Navçeya ku ji 1944'an ve tu xizmeteke berbiçav lê nehatiye kirin, van rojan seranser bûye şantiye. Li navenda bajêr û hemû taxên li derdorê karkerên Şaredariyê bêwestan dixebitin. Gelê ku heta îro xebateke wisa li navçeya xwe nedîtiye, li dora karkeran dicivin û wekî fîlmekî sînemayê temaşe bikin, li karkeran temaşe dikin. Sedema vê temaşeyê herî baş kalekî got. Dema yê li kêleka wî got, 'Qê sînema ye wisa civiyane?' wî kalî got, 'Rebena, heta îro tiştekî wisa nedîtiye.' Û dînema herî balkêş ew bû ku sofiyên ku pêşî ji yên derdora xwe re poşmaniya xwe ya ji ber ku deng nedane DTP'ê gotin û piştre jî bi karkeran re kevirên ji bo çêkirina rê kişandin.
Ev sê serdem in Şaredarî di destê DTP'ê de ye. Gel ji Şaredarên berê yên DTP'î gazincan nake. Lê gel dibêje ku wan ne ji Şaredarê niha Necat Yilmaz ne jî ji tu kesê din xebateke wisa hêvî dikir. Dema mirov li civatan rûdine, dibîne ku yên dengê xwe dane DTP'ê pêdivî bi propagandaya Şaredariyê nabînin; yên ku aşkera dibêjin wan deng nedaye DTP'ê, pesnê xebatên Şaredariyê didin û dibêjin di hilbijartinên pêş de dê dengê xwe bidin DTP'ê. Sedema vê yekê jî bi hevokekê tînin ziman, 'Yê raya xwe danê jî yê raya xwe nedanê jî li ba wî yel in, xizmetê ji me teva re dike.'
Li Misircê sûk hatiye xirakirin û ji nû ve hatiye çêkirin. Ji bo kesên ku ji gundan tên li eraseyê mast, fêkî û sebzeyan difiroşin, ciyekî ku dikaribin lê rûnin çêkiriye. Li navenda sûkê, wekî gelek Şaredariyên din ên DTP'ê Kuçeya Hunerê hatiye çêkirin. Hema li dawiya kuçeya hunerê, navendeke çand û hunerê hatiye vekirin û kursên wekî kursa şanoyê, kursa sazê, kursa gîtarê, kursa înternetê û kursa koroya zarokan tên dayîn. Li gelek deran pirsgirêka avê hatiye çareserkirin. Riyên ku di her baranê de di nav heriyê de mane, bi kevirên parke hatine lêkirin. Peyariyên sûkê hatine firekirin û heta nava taxên li perên navçeyê, li her derê rê û peyarê hatine çêkirin.

Min navçeya xwe nas nekir
Ji ciwanên navçeyê Bîlal Eren jî diyar ku ku wekî gelek ciwanên navçeyê, dema dibe bihar, ji bo kar diçe Marmarîsê û wiha got, “Piştî hilbijartinan ez çûm Marmarîsê. Dema vegeriyam, çi mabû min navçeya xwe nas nekira. Dema ketim sûkê, min dît karkerên Şaredariyê bênavber dixebitin. Bera heta em ji malê dihatin sûkê, em di nav heriyê de diman. Niha ji nava taxê heta sûkê her der peyarê ye. Şaredariyê ji bo ciwanan jî navenda êand û hunerê vekiriye. Ciwan êdî ji qehwexaneyan filitîn. Berê tenê qehwexane bûn ciyê ciwanan. Niha ji gîtarê heta sazê gelek kurs hene ku ciwan dikarin xwe bi pêş bixin.”
Kalê bi navê Ahmet Demîrhan jî diyar kir ku tu Şaredarî ji bo Misircê wisa nexebitiye û got, “Ew çend sal in ez li Misircê dijîm. Min xebateke wisa tu caran nedîtiye. Hûn dibînin, çawa milet li dora karkerên Şaredariyê civiyaye û li xebatan temaşe dike. Xebat ne tenê li navendê, heta nava taxan, li her derê tên kirin.” Ji esnafên navçeyê Hasan Kural jî diyar kir ku berê sûk jî tê de, her der di nav heriyê de bû lê niha li sûkê rê hatine çêkirin û peyarê jî gelekî fire ne. Kural wisa domand, “Şaredarî wisa dixebite ku êdî tu kes nikare tu gazinan bike. Sûka Misircê ji nû ve tê çêkirin. Berê peyarê tunebûn ku mirov li ser bimeşe. Niha sûka me fire bûye. Em ji Şaredatiyê qayîl in.”

Xweza û ziman

AMED ÇEKO JIYAN

Gelo çima her neteweyek bi zimanekî cuda dipeyive? Çima zimanên hin neteweyan nêzî hev in û çima zimanên hin neteweyan pir dûr in ji hev? Çima yên koçî welatekî din kirine tenê dikarin sê nifşan li xwe bidin û ji hêla ziman û çandê ve dihelin?

Ji bo bersiva van pirsan, pêşî em hinek qala ziman bikin. Ziman; pergala dengan e. Mirov li gorî pergalekê dengan li dû hev rêz dikin û mirovên ku wê pergala rêzbûna dengan dizanin, têdigihîjin ka yê/a li hember çi dibêje. Lê mirov dengan li gorî çi derdixin?

Di fîlmê Matrixê de sehneyek hebû ku gelek behsa wê dihat kirin. Lawikekî ku ne dinyaya şên ne jî Matrix dîtiye, digot: “Hûn dizanin tama goştê mirîşkê çawa ye? Belkî ew tama ku hûn di Matrixê de ji goştê mirîşkê distînin di rastiyê de tama kartolan be. Gelo Matrix ji ku tama mirîşkê dizane heta ku arasteyî mejiyê we bike?” Yanî yekî/e ku tu caran goştê mirîşkê nexwaribe, nizane tama goştê mirîşkê tiştekî çawa ye, û ne pêkan e ku tê bigihîje ka tameke çawa ye. Ji ber vê ye ku hemû kerr lal in. Ji bo ku mirov karibe bipeyive (dengan li gorî pergalekê li dû hev rêz bike) divê wekî şertê yekemîn karibe bibihîze (zanibe ka deng çi ye). Gelo mirovekî ku ji dayika xwe kor hatiye dinyayê dê çawa qala rengê sor an jî zer bike? Wekî encam; şertê yekemîn ê axaftinê bihîstin e.

Di 2002'an de min ji kovareke zanistî, ji bo yekemîn fanzîna kurdî 'Kulîlk'ê bi navê 'Ekolojiya Ziman' nivîsek wergerandibû kurdî. Nivîs der barê zimanên afrîkî de bû. Nivîs encama lêkolîneke berfireh a li ser ekolojiya afrîkayê û zimanên afrîkî bû. Digot ku li hin herêmên Afrîkayê cudahiya di navbera zimanên du gundên nêzî hev lê ekolojiya wan ji hev cuda de bi qasî cudahiya di navbera çînî û înglîzî de heye.

Di navbera ziman û xwezayê de rasterast têkiliyek heye. Xwezaya welatan ji hev cudatir e. (Heke xwezaya wan ji hev ne cudatir be, jixwe nabin welatên cuda). Ji ber ku xwezaya welatan ji hev cuda ye, dengên xwezayên welatan jî ji hev cuda ne. Her ajal li hemû welatan nayê dîtin û nikare bijî. Hemû kulîlk û dar û nebat li her welatî şîn nayên. Deşt û çiya û newalên her welatî naşibin hev. Ji ber seqa û cografyayê li welatên cuda ajalên cuda dijîn. Her wisa kulîlk, dar û nebatên welatan jî ji hev cuda ne. Her ajalek dengekî cuda derdixe. Ji ber cudabûna kulîlk û daran û cografyayê dengê bê li her welatî ne wekî hev e. Heke mirov baş lê hûr bibe, dikare tê derxe ka ba ji kîjan darî ango ji belgên kîjan darî xişîniyeke çawa derdixe.

Mirov ku parçeyên xwezayê ne, ji xwezayê dengan dibihîzin û wan dengên ku ji xwezayê bihîstine li gorî pergalekê li dû hev rêz dikin. Ji ber cudabûna xwezayê, bi wateyeke din, ji ber cudabûna dengên ji xwezayê tên, zimanê her welatekî ji yê din cudatir e. Û ji ber cudabûna zimanan navên netewe û welatan jî ji hev cuda ne. Em dikarin vê wekî bersiva pirsa yekemîn bidin.

Ji bo bersiva pirsa duyemîn jî; her ku welat ji hev dûr dibin, xwezaya wan jî ji hev dûr dibe loma ziman jî ji hev dûr dibin. Eger welat ji hev ne dûr bin lê tenê seqa û xwezaya wan ji hev dûr be, dîsa zimanên wan ji hev dûr dibin. Em dikarin vê yekê di lêkolînên li ser zimanên afrîkî de bibînin.

Yek ji sedemên nêzîhevbûn û dûrîhevbûna zimanan, têkilî û danûstnadinên di navbera neteweyan de ye. Têkilî û danûstandinên di navbera neteweyan de jî bandorê li ser cudabûna zimanan dikin lê ne bi qasî cudabûna xweza û seqayê.

Dema em li zimanan dinihêrin, hin deng hene ku di hemû zimanan de hene lê hin deng hene di hin zimanan de hene lê di hin zimanan de tune ne. Ji bo dengên hevpar mînak pir in lê em ji bo dengên nehevpar dikarin çend mînakan bidin: “Eyn”a erebî; “x”ya kurdî û zimanên wekî farisî, belûcî, rûsî; “ö”ya tirkî; dengê nêzî “ao”yê ku di zimanê koreyî û di zimanên bakurê Ewropayê de heye.

Wekî di dersên biyolijiyê de jî tê fêrkirin, xweza bandoreke mezin li ser laş û giyanê mirovan dike; libatên dereke yên wekî poz, guh û hwd. yên mirovên nêzî ekvatorê dijîn -ji ber germê- ji yên mirovên li nêzî cemserê dijîn mezintir in. Ji hêla derûniyê ve jî bandora xweza û seqayê ya li ser mirovên bakurî û mirovên din bi awayekî berbiçav diyar e. Ligel van bandorên pesendkirî, yek ji bandorên din ên berbiçav ên xwezayê ku li ser mirovan dike, ziman e.

Ji bo bersiva pirsa dawî jî em dikarin ji xwezayê mînakekê bidin. Salekê li Zanîngeha Elezîzê, ji bo xweşikirina derdorê li refujan gulxwîn (şilêr) hatibûn çandin. Hefteya pêşî zanîngeh bi gulxwînan xemilî, bedewiyekê da derdorê. Lê ji ber ku gulxwîn li gorî şert û mercên çiyayên bilind ên herêma Hekariyan afiriye, li Elezîzê pir li ber xwe neda û di demeke kin de hemû gulxwînên li refujan hişk bûn. Û derdor lewitî. Ji bo ku ziman (û çand) zindî bimîne û her bi pêş bikeve, divê li ser axa lê afiriye li çiya û newal û di nav kulîlk û darên wî welatî de her bijî û bê bikaranîn.

Li ser vê axê rewşa kurdî li ber çavan e; ligel ku ev ziman li ser vê axê afiriye, di encama polîtîkayên kirêt ên plankirî de ciyê xwe daye tirkî. Lê rewşa tirkî ya li ser vê axê? Zimanê tirkî ku bi zorê li ser vê axê hatiye çandin, ji 'gelîsen-gîdîsen' û 'siye-biye'yan diyar e, niha hişk bûye û mejiyên mirovan ku dengên ji xwezayê tên li gorî pergalekê li hev dihonin, lewitîne.

Di Ubuntuyê de SAZKIRIN?!

Di Ubuntuyê de bernameyan çawa tên sazkirin?

Di Ubuntuyê de sazkirina bername û pakêtan pirsgirêkek e? “EXE li ku derê ye?”, “Divê ez vê li ku derê derxim?”, “Ez ê vê çawa bidim xebitandin?”, “Ew çû ku derê?” Pirsên wisa di mejiyê te de jî çêbûne? Xeman nexwe, sazkirina nivîsbarî, bername, tema û tiştên din, li ser Ubuntuyê pir hêsan e! Ev rêbername dê bi wêneyên sermaseyê alîkariya te bike.












Gerînendeyê pakêtan
Bi Synapticê sazkirina pakêt û bernameyan
3 gav: Bigere, nîşan bike û bisepîne
Lê heke bername an jî pakêta ku dixwazim saz bikim di Synapticê de tune be?
Ez ê çawa bernameyeke sazbûyî rakim?
Zêdetir
Zêdekirina depoyên nû
Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirêdayî
Bi termînalê sazkirina bername û pakêtan
Bi destan (bi rêbaza MS Windowsê) sazkirina bername û pakêtan (.exe, .deb, .rpm, .tar.gz, .pckage)
Ji bo sazkirina bernameyan rêbaza herî baş û ewle: Zêde Bike/Rake

Gerînendeyê pakêtan
Çavkaniyên hemû bername û pakêtên Linuxê her tim vekirî ne û naşibin bernameyên Windowsê. Ji bo ku tu di Windowsê de bernameyekê saz bikî, divê pêşî pakêta sazkar a wê bernameyê bi dest bixî. Di Windowsê de bername çawa tên bidestxistin? Piraniya bernameyên li ser Windowsê dixebitin bipere ne. Piraniya bikarhênerên Windowsê yên ji rêzê bernameyan bi awayekî korsan bi dest dixin; an ji malperekê dadixin an jî ji hevalekî/e xwe distînin. Li gorî vê em dikarin bêjin ku piraniya bikarhênerên Windowsê diz in :) Lê di Linuxê de? Di Linuxê de bername bi lîsansa GPL tên parastin. Yanî belaş in. Û di serî de jî kodên bernameyan vekirî ne. Kî bixwaze dikare bernameyekê li gorî pêdiviyên xwe biguherîne (dirb, bikêrhatin û ziman jî tê de her tiştî dikarî biguherînî lê bi şertê ku yên ew bername çêkirine û pêşve birine bi bîr bînî û bernameyê nefiroşî).
Em bêjin me ji bo Windowsê bernameyek bi perê xwe kirî û û pakêta sazkar a bernameyê li Sermaseya me amade ye. Divê em çi bikin? Tenê li ser bernameyê cot bitikîne; bernamze piştî çend gavên basît tê saz dibe. Karên ji bo sazkirina bernameyê li paşperdeyê xweber tên kirin, tu nabînî di pakêta bernameyê de çi heye çi tune; yanî te bername saz kir lê nizanî ka yên ew bername amade kiriye çiqas dirust û xêrxwaz in. Di nav karên ku sazkar li piştperdeyê dike de, bicîkirina pirtûkxaneyên (library ango pakêtên .dll) jî heye. Di Windowsê de piştî sazkirinê, ev pirtûkxane di hard dîska te de gelek cî digirin. Sedem jî ew e ku heman pirtûkxane bi sazkirina gelek bernameyan di ciyên cuda de tê tomarkirin. Bernameyên Linuxê wisa nakin. Lê di Linuxê de? Ji ber ku bername û pakêtên Linuxê bi lîsansa GLP tên parastin, ne pêkan e ku tiştên zirarê bidin nepenî û ewlekariya te di pakêtekê de hebe. Wekîş din; pirtûkxaneyên ji bo bernameyan pêwîst ji carekê zêdetir li ser komputera te bi cî nabin.
Digel ku di Linuxê de sazkirina bernameyan ewle ye û nepeniya te diparêze, demeke dirêj bikarhênerên Linuxê ji rêbaza sazkirina bernameyan gazinc dikirin. Sedema wê jî; berê di Linuxê de sazkirina bernameyan tenê bi kodan û bi çend pakêtan bêk dihat. Li niha, ji bo ku di Linuxê de bernameykê saz bikî gelek rêbaz hene.
Piraniya pergalên xebatê yên Linuxê pergaleke ku tu dikarî bernameyan bi awayekî pevgirêdayî lê saz bikî, pêşde birine û bi vê yekê di hard dîska te de ciyê vala ji te re dimîne. Di heman demê de ev pergal rê dide te ku tu li ciyê bixwazî bernameyan saz bikî û rojanekirinên wan bikî. Navê vê pergalê Gerînendeyê Pakêtan e û di Ubuntuyê de wekî apt-get, aptitude, Zêde Bike/Rake..., Gerînendeyê Rojanekirinan û Synaptic e. Bi her yek ji van bernameyan dikarî di Ubuntuyê de bernameyan saz bikî.

Bi Synapticê sazkirina nivîsbariyan
Synaptic bernameyeke grafîkî ya sazkirina pakêtan e û bêşik dê ji te re bikêrhatî xuya bike. Dikarî Synapticê ji Pergal → Rêveberî → Rêveberê Pakêtan a Synapticê vekî. Synaptic dê her tim şîfreya te ji te bipirse. Netirse, bikaranîna Synapticê ne xetere ye. Ubuntu tenê ji bo parastina te wisa tev digere û kesên ku şîfreya te nizanibin, nikarin li ser komputera te bernameyan saz bikin.













Synaptic



3 gav: Bigere, nîşan bike û bisepîne

1.Beriya her tiştî, li jor-rastê “Dîsa bar bike” bitikîne da ku Synaptic li gorî pakêtên herî nû xwe rojane bike. Bi dû re li bernameya ku dixwazî saz bikî digerî. Ji bîr neke ku bi hezaran tema, sepan, bername û pakêt di Synapticê de hene. Ev hemû ji bo ku daxî û rojanekirinan bikî li ser pêşkêşkara Ubuntuyê hatine bicîkirin. Ev gerînendeyê pakêtan wekî guhertoyeke pêşketî ya Rojanekara Windowsê hatiye çêkirin. Lê ne tenê rojanekirinên pergala te diparêze, her wiha rojanekirinên nivîsbariyên sazbûyî jî diparêze. Dikarî di panela çepê ya kategoriyan de li gorî kategoriyan li pakêtan bigerî an jî dikarî bi “Lêbigere”yê an jî “Lêgerîna bilez” li pakêtan bigerî. Ji bo lêgerînê, li ser nîşaneya lêgerînê bitikîne.

2.Dema ku te pakêta dixwazî saz bikî dît, li serî rast bitikîne û ji bo sazkirinê nîşan bike. Hemû pakêtên ku ji bo xebitîna bernameyê pêwîst in dê xuya bibin û bên nîşankirin. Ji bîr neke ku tu dikarî bi heman riyê pakêt û bernameyên sazbûyî rakî. (Rast bitikîne û ji bo rakirinê nîşan bike.) Her wisa dikarî gelek bername û pakêtan bi hev re saz bikî.

3.Piştî ku te ji bo sazkirinê pakêt nîşan kir, bi “Bi kar bîne”yê dikarî barname û pakêtan saz bikî. Dema ku te “Bi kar bîne” tikand, dê bername xweber bê daxistin û sazkirin. Hêsan e? Hewce nake ku perê xwe bidî pakêta sazkar an jî berê xwe bidî riyên korsan û diziyê bikî.

Lê heke bernameya ku dixwazim saz bikim di Synapticê de tune be?
Ji min bawer bike bernameya ku dixwazî saz bikî dê di Synapticê de hebe. Bernameyên Windowsê û yên Linuxê ji hev cuda ne. Heke li bernameyeke peyamnêr (messenger) digerî, di Synapticê de messenger binivîse, ji bo bernameyeke ji bo temaşekirina DVD'yan di Synapticê de DVD binivîse û ji bo bernameyeke ji bo DJ'yan di Synapticê de DJ binivîse. Dê ji bo her pêdiviyekê gelek bernameyan bibînî.Heke tune be li vir der barê tunebûna wê de û peydakirina wê de hin agahî hene:
Gerînendeyê pakêtan a Ubuntuyê lîsteyên pakêtan ji depoyên navendî yên Ubuntuyê distîne lê li wir ji van depoyan zêdetir depo hene. Beriya ku baweriya xwe winda bikî here sernavê

Zêdekirina Depoyên Nû!
Heke înterneta te tune be, du ji dil bêsiûd î. Li vir şenseke din heye. Li sernavê Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirîdayî binêre!
Heke pakêt di tu depoyekê de jî tune be, dikarî bi awayê kevin yê Windowsê sazkirinê çêkî.

Di sazbûneke standard a Ubuntuyê de, Ubuntu bi depoyên giştî tê mîhenkirin. Depoyên din ji bo bikaranînê nehatine çalakirin. Yek ji van depoyan, depoya bi navê Universe depoya mezintirîn e. Hewza wê community-maintained software ye, lê ji hêla Ubuntuyê ve nayê destekirin. Her wisa vebijêrkeke din heye ku navê wê jî Multiverse ye. Multiverse di bin lîsansa questionable de ye. Depoya çaremîn Restricted e û hewza vê depoyê ya herî biçûk e û mafên wê restricted tê parastin.
Ji bo çalakirina depoyên nû Synapticê veke û di wir de Mîheng → Çavkaniyên Nivîsbariyê bitikîne. Ji virê depoyên ku dixwazî çalak bikî nîşan bike û paceyê “bigire” û “Dîsa bar bike” bitikîne da ku Synaptic li gorî mîhengên dawî rojane bibe.


Çalakirina depoyên nû
Dema ku te zêdekirina depoyan qedand, Synaptic dê ji bo dîsbarkirina lîsteya pakêtan ji te bipirse; ji bo barkirinê erê bike. Niha lîsteya Synapticê ya pakêt û bernameyan mezintir e.
Bikaranîna CD'yan wekî depoyên negirêdayî.
Ji bo ku bi rêbaza li jorî me vegot, bernameyekê saz bikî, divê înterneta te hebe. Lê dibe ku hin komputer bê înternet bin. Dema ku te Ubuntuyê cara pêşî saz kir, divê CD'ya Ubuntuyê jî wekî çavkaniyeke depoyan lê hatibe zêdekirin. Heke lê nehatibe zêdekirin, divê tu vî karî bikî. Heman paceyê veke. Li wir Nivîsbariya Aliyê Sêyemîn veke û 'CD-Rom lê zêde bike' bitikîne. CD'ya te dê wekî çavkaniyeke depoyan lê bê zêdekirin. Ji be rku înterneta te tune ye, tenê dikarî bernameyên di CD'yê de saz bikî.
Ji bo amadekirina CD'yên taybet gelek rêbaz hene, lê ji ber ku ew mijar nakeve sazkirina bernameyan, em ê dixebatele din de li ser wê mijarê bisekinin.

Ez ê çawa bernameyeke sazbûyî rakim?
Rakirina bernameyan, rasterast wekî sazkirina wan e. Dema ku te li ser bernameya sazbûyî rast tikand, ji bo rakirinê nîşan bike û guhertinan bisepîne!
Di termînalê de sazkirina pakêt û bernameyan
Tu yê gelek caran ji bikarhênerên Ubuntuyê vê gotinê bibihîzî “Tu dikarî filan bernamey’ê bi vê kodê saz bikî…” Û bi dû re ew ê ji bo sazkirina bernameya’ê kodan bidin te da ku tu wan kodan di termînalê de binivîsî. Synaptic jî ji bo sazkirina bernameyan heman riyê dişopîne. Lê bi Synapticê tu tenê bernameya ku bixwazî saz bikî nîşan dikî, Synaptic ji bo te kodan dinivîse!
Dikarî bi Bikaranîn → Amûrên Pergalê → Termînal têkevî termînalê û ji bo sazkirina bernameyeke bi navê ABC fermana
sudo apt-get install ABC
an jî fernama
sudo aptitude install ABC
bi kar bînî.
ABC ne bernameyeke rastîn e, tenê wekî mînak min ABC nivîsand. Sudo bi komputerê dide zanîn ku tu bikarhênerê/a rêveber î û mafên bilind dide te. Piştî ku sudo hat xwendin, ji bo ewlekariyê, ji te dê şîfre bê xwestin; wekî ku di vebûna synapticê de jî te dihat xwestin.













Aptitude

Çawa ku tu dikaribûyî di Synapticê de li bername û pakêtan bigerî, wisa dikarî di termînalê de jî bigerî:
apt-cache search ABC
an jî
aptitude search ABC
Ji bo rakirina pakêtekê dikarî fermana
sudo apt-get remove ABC
an jî
sudo aptitude remove ABC
bi kar bînî.
Ji bo rakirina pelên mîhengan jî fermana
sudo apt-get remove --purge ABC
an jî
sudo aptitude purge ABC
bi kar bîne.
Bikarhênerên nû, bikaranîna termînalê xeternak dibînin. Ji ber vê yekê hin kes dixwazin Synapticê bi kar bînin, hinên din jî dixwazin termînalê bi kar bînin. Va ye te her du rê jî dîtin, tu kîjanê dixwazî, wê bi kar bîne.

Bi destan sazkirina pakêtan
Di Synapticê de li pakêtekê geriyayî û te nedît? Te depoyên zêdek jî ceribandin? Heke te di Synapticê de hemû rê ceribandibin û te ew pakêt nedîtibe, dikarî wekî awayê Windowsê biceribînî. Pêşî pakêtê daxe û xwendina vê nivîsê bidomîne. (Pakêtên Ubuntuyê yên standard bi niçika .deb in. Lê dikarî oakêtên .tar.gz, package, .sh, .bin û .exe jî di Ubuntuyê de saz bikî.

Sazkirina pakêtên Debianê (.deb)
Te pakêt daxistibû Sermaseyê? Li ser pakêtê cot bitikîne














Sazkara pakêtên Debianê (Gdebi)

Ji bo sazkirinê, pakêtê Saz Bike bitikîne, Ew ê xwebixwe saz bibe. Heke ew pakêt berê hatibe sazkirin an jî guhertoyeke nûtir hebe an jî ji bo sazkirina wê, sazkirina pakêteke din pêwîst be, Sazkar dê ji te re bêje. Wekî rêbaza windowsê ye, lê bi lîsansa GPL tê parastin.

Pakêtên RPM (.rpm)
RPM ji bo pakêtkirina bernameyan riyeke din a populer e û ji hêla reşanên populer ên wekî Fedora Core, SUSE Linux û Mandriva ve tê bikaranîn. RPM ji hêla gerînendeyê pakêtan ê Ubuntuyê ve nayê bikaranîn, lê ji bo ku bikarhêner dikaribin pakêtên RPM di Ubuntuyê de saz bikin, riyek hatiye dîtin. Ev rê wisa ye: Em ê pêşî pakêta RPM'ê veguhezînin .DEB'ê û jixwe em dizanin em ê pakêtên .deb çawa saz bikin.
Ji bo ku em dikaribin RPM'ê veguhezînin .debê, divê pakêta bi navê “alien” di pergala me de sazbûyî be. Heke ne sazbûyî be, em dikarin bi Synapticê saz bikin. (Synapticê veke, li peyva alien bigere, pakêtê nîşan bike û bisepîne) Piştî sazkirina alienê, niha em ê .RPM'ê veguhezînin .DEB'ê. Ji bo vê, di termînalê de
sudo alien -i /home/NavêBikarhêner/Desktop/test.rpm
binivîse. Piştî vê fermanê, pakêta test.deb dê li sermaseyê bê afirandin.

Sazkirina Dirban (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Li ser înternetê gelek malper hene ku ji bo Ubuntuyê dirbên gelekî xweşik pêkêş dikin. Dirbêkî ku te jê hez kir, daxe ser koputera xwe. Sazkirina dirban di Ubuntuyê de gelekî hêsan e. Ji “Pergal → Vebijêrk → Xuyanî” Vebijêrkên Xuyabûnê veke. Bi vê sepanê dikarî dirbên pace û îkonan li gorî dilê xwe biguherînî. Ji bo sazkirina dîrbekî nû, “Dirban Saz Bike” bitikîne.

Dirbên Ekrana Têketinê (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Sazkirina dirbê ekrana têketinê dişibe sazkirina dirbên sermaseyê. Vebijêrkên Paceya Têketinê ji “Pergal → Rêvebirî → Paceya Têketinê” veke û dirbê nû têxe nava paceyê. Ji bo bikaranînê, dirbê nû nîşan bike.
Ji bo sazkirina dirbê nû yê têketinê “Saz Bike” bitikîne.
Pakêtên Çavkanî (.tar, .tar.gz, .tgz, .tar.bz, ...)
Carinan hemû pelên pêdivî yên kodan di arşîvê de hene. Demên berê di Linuxê de ev tekane riya sazkirina bernameyan bû. Ev rê dê her tim nexebite lê dê pirî caran bixebite. Ji bo sazkirina pakêtekê pêşî arşîvê li derekê derxe. Ev hêsan e, rast bitikîne û “li vir derxe” bitikîne. Ciyê te xwestiye dê arşîv li wir derkeve.
Di termînalê de ciyê te pel lê derxistiye bi fermana
cd /home/NavêTe/
veke û paşê fermana
./configure
binivîse û “enter”ê bitikîne. Pelê configure kontrolan dike û pelê “makefile” diafirîne. Heke skrîpt çewtiyan nîşan bide û ji bo sazkirinê navê hin pakêtan bide, wan pakêtan ji synapticê bibîne û saz bike. Ji bîr neke, dema ku te navê wan pelan di synapticê de dît, hin pelên din jî hene ku bi heman navî ne lê bi niçika -dev in. Van pelan jî saz bike. Piştî vê, di termînalê de
make
binivîse û enter bitikîne û bi dû re ji bo sazkirinê
sudo make install
binivîsîne. Ji bo rakirina pelên zêde
make clean
binivîsîne û “enter” bitikîne. Ji bo rakirina pakêtê
make unistall
binivîsîne û enter bitikîne.

Autopackage (.package)
Şêweya Autopackage riya siruştî ya sazkirina pakêtên “Reşanên Linuxê” ye. Amûrên xwe yên gerînendetiya pakêtan ku di hundirê xwe de dihewîne, bi kar tîne. Ev amûr bi sazkirina yekemîn a Autopackage ji înternetê tên daxistin û sazkirin. Ji bo sazkirina pakêteke bi navê “test.package” ku me daxistiye sermaseyê, di termînalê de
/home/NavêTe/Desktop/test.package
binivîsîne û enterê bitikîne. Sazkar dê hin pirsên wekî “şîfre çi ye?” ji te bike.

Sazkirina pakêtên .Exe
Pakêtên bi niçika .exe ji bo Windowsê hatine çêkirin lê di Linuxê de em dikarin bi bernameya “wine” gelek pakêtên .exe saz bikin.
Ji bo vê, pêşî ji Synapticê pakêta wine saz bike. Paşê pakêta .exe ku te daxistiye Sermaseyê cot bitikîne; her wekî di Windowsê de bername saz bikî, gavan bişopîne. Bernameyên wekî Photoshop ku gelekî mezin in, bi Wine nayên sazkirin. Ku bên sazkirin jî di bikaranînê de zehmetî û pirsgirêkan derdixin.

Ji bo sazkirina bernameyan rêbaza herî baş û ewle: Zêde bike/Rake...

Ji panela jorê “Pergal → Zêde bike/Rake...” bitikîne.














Sepana Zêde bike/Rake...



Nivîskar: Simon Gray © 2006
Wergera kurdî û nûjenkirina ji bo Ubuntu 9.04 Amed Çeko Jiyan amedcj@gmail.com, www.pckurd.net © 2009

Azmûna yekemîn

AMED ÇEKO JIYAN

Wê roja payîzê, tîrêjên rojê yên pêşîn ji paceyên malan şewq didan sikakên teng ên Baglarê û sikaka tarî ku Şengo bi tepsiya li ser serê xwe lê dimeşiya hêdî hêdî ronî dibû. Bayê hênik ku ji dilê wî lerizînek dida destpêkirin û heya çermê wî yê qemer didomiya û mûyên laşê wî çik dikirin, bi hilatina rojê heya berbangeke din xatir dixwest. Her ku roj bilind dibû, şewqa ji paceyan belav dibû qels dibû û roniya rojê sira ji kevirên rêzkirî ên sikakan dihat, dişikand.

Şengo; her du dest di berîkan de, mil bi laşê xwe ve zeliqandî bi tepsiya li ser serê xwe di nav sikakên ku hêdî hêdî bêdengiya xwe radestî reqereqa qondereyên zilaman û şeqeşeqa solên plastîkî yên zarokan dikir de ji bo zû bigihîje ber dibistanê û karê xwe di demeke kurt de biqedîne, dimeşiya û her wekî hebûna xwe bi xwe bide hisandin, çend kêliya carekê diqîriya, “Daaatlîîîîî. Taze taze daaatlîîî.”* Çavên wî yên bi qasî ku wan zarokên dibistanê yên mezinên wan gazî dikirin û ji bo wan zarokan jê datlî dikirîn di dahatûyê de bike romanûs, bi melûlî li ser rûyê bikirên xwe yên hevtemen bê wate û vala digeriyan. Gelek caran ji ber awirên wî kena zarokên ku datlî ji wan re dihat kirîn ji nişka ve qut dibû û zarokan bi hemû dilnaziya xwe ji mezinên xwe dixwestin ku çend datlî zêde jê bikirin. Her çend wî hay jê hebû ku zarokan dilê xwe pê dişewitand, wî tu caran ji dil hîs nedikir ku xweziya xwe bi wan tîne. Sala pêşî ku ji gund bar kiribûn û hatibûn bajêr, ew jî wekî zarokên din, li gund pênc salan, li bajêr jî salekê çûbû dibistanê lê piştre bi daxwaza xwe û ya bavê xwe dev ji dibistanê berdabû û dest bi firotina datliyan kiribû. Datlîfiroşî ji karê xwendekariyê hêsantir bû jê re; barê wî tenê tepsiyeke datliyan bû û barê yên din çenteyeke tije pirtûk... Wekî din, heke li derekê neterpile û datliyên wî nerijin erdê an jî teşqeleyeke bi vî rengî ku sermiyana wî bibe neyê serê wî, wî tu caran ji tu kesî lêdan nedixwar. Lê zarokên dibistanê? Borebora bi zimanekî ku jê fêm nakin zêdebariya lêdana ku her roj ji ber sedemeke cuda ji mamosteyên xwe yên rûtirş dixwarin bû.

Şengo ji hemû rojan zûtir gihabû ber dibistanê. Tepsiya datliyên ku nîvî di rê de firotibûn ji ser serê xwe danî û li erdê li ciyekî nêzî hevalên xwe yên din ku simît, benîşt û tiştên din difirotin, çok da. Zarokên ku mîna keriyekî ber bi dibistanê ve dihatin, li ber tepsî û dezgeyan mîna mozeqirtkan civiyan. Wekî her car qerebalixa li ber dezgeya kek û biskewîtan ji yên din pirtir bû. Şengo ev dîmen her tim dişiband dîmena ku li gund di vegera mezinan a ji bajêr de dihat pê. Zarok ne ji ber ku mezin bêteşqele ji bajêr vegeriyan lê ji ber ku ji wan re ji dikanên bajêr gelek tiştên xweşik dihatin kirîn mîna van zarokên dibistanê kêfxweş dibûn.

Di hişê wî de dîmena ku ji gund di mejiyê xwe de bi xwe re aniye û li ber çavên wî dîmena li ber dibistana bajarê qerase hebû. Dema hê nû hatibûn bajêr, ji bajêr gelekî hez kiribû, lê piştî demekê bêriya xwedîkirina berxan, derketina ser neqeban, beza li ser kaşan, avdana lemikên bacan û bîberan nêçîra çivîk û marên biçûk, çûna şoqilan û hemû tiştên ku li gund dikirin û nikaribû li bajêr bike, kiribû.

Beriya nîvro datliyên xwe giş firotin. Bi firotina datliya dawî wekî Daro jê re gotibû, rasterast berê xwe da xaniyê kavilbûyî yê di nav kuçeyên teng ên Baglarê de. Dema gihîşt xaniyê kavilbûyî, Daro li hundir dît. Daro û sê zarokên din ku jê biçûktir, di temenê Şengo de bûn, li hundir agirek dada bûn. Dûmana ji cixareyên wan bilind dibû tevlî dûmana êgir dibû. Dema Daro çav bi Şengo ket, çû cem wî, destê xwe danî ser milê wî û ew bi hev dan nasîn, "Hevalno, ev Şengoyê cîranê me ye. Hevalekî pir jêhatî ye, apê wî gerîla ye. Şengo dixwaze êdî ew jî bi me re rojnameyan belav bike." Zarokên li dorê guh lê bel kiribûn. Daro ji bo wan wekî fermandarekî bû; riyên herî ewle jê hîn bûbûn, gelek caran dema polîsan li ser rê an jî di sikakekê de dida dû wan bi dolabên ku ji Daro hîn bûbûn xwe difilitandin û -bi gotina Daro -polîs têk dibirin. Piştî ku Daro nasandina Şengo qedand, berê xwe da Tofan: "Bila çend rojek Şengo bi te re rojnameyan belav bike." û ji Şengo re got: "Ku tu hemû kuçeyan û riyên asê zanibî, tu yê rojnameyan xweş belav bikî. Sê sal in Tofan belavkariyê dike. Rojnameyek tenê jî nexistiye destê dijmin. Ku tu karibî vî karî pêk bînî, ev kar ji firotina datliyan hêsantir e û perê jê tê jî zêdetir e."

Piştî gotinên Daro, zarok cot bi cot ji xaniyê kavilbûyî derketin û her cotekê ber xwe da sikakeke din. Şengo û Tofan ku ji bo li ser roja dîtir bipeyivin bi hev re derketibûn, ji sikakeke xwarûvîç berê xwe dabûn Ofîsê. Hê sikak xilas nekiribûn, ji bin avahiyên di hev de yên Baglarê, polîsên sîvîl, çevîk û yên bi rûpoş ên di destên wan de çekên giran hebûn, dora wan girtin. Tofan berê xwe da Şengo û bi dengekî nizm got: “Aha ji te re azmûna yekemîn...”



*Li bakurê Kurdistanê zarokên bi seyarî şîranî difiroşin, bi vî awayî gazî dikin. Ev şêweyê gazîkirinê ji tirkî hatiye.

Azadiya Welat - 16/08/2009